बङ्गलादेशको इतिहास

सबैभन्दा पुराना ज्ञात विकासहरू नदीको डेल्टायुक्त भू-दृश्यमा भएका थिए, जहाँ बस्ती, कृषि तथा स्थलमार्ग र समुद्री व्यापार फस्टाउन सक्थे। ईसापूर्व चौथो शताब्दीअघिको अवधिका प्रमाण खण्डित छन्। आजको नरसिंदीमा रहेको वारी-बटेश्वर ईसापूर्व तेस्रो र चौथो शताब्दीमा व्यापारिक तथा किल्लाबन्द केन्द्र थियो। पञ्च-चिह्नित सिक्का, माला र फलामका वस्तुहरूले आर्थिक सम्पर्कको प्रमाण दिन्छन्। ऐतिहासिक पुण्ड्रनगर भनेर चिनिने महास्थानगढ पनि करिब ईसापूर्व चौथोदेखि तेस्रो शताब्दीसम्म किल्लाबन्द केन्द्र थियो। वङ्ग, पुण्ड्र, समतट, गौड र राढजस्ता पुराना क्षेत्रीय नामहरूले बङ्गालको राजनीतिक व्यवस्था स्थायी रूपमा एकीकृत थिएन भन्ने देखाउँछन्। मौर्य र गुप्त प्रभावका साथै सातौँ शताब्दीमा शशाङ्कको शासन पनि एकल क्षेत्रभन्दा बाहिर फैलिएका प्रारम्भिक विकासमध्ये थिए। आठौँ शताब्दीमा गोपालले करिब चार शताब्दीसम्म चलेको पाल शासन स्थापना गरे। धर्मपाल र देवपालको समयमा बौद्ध राजनीतिक तथा ज्ञान-सञ्जालको विकास भयो। करिब आठौँदेखि बाह्रौँ शताब्दीसम्म अस्तित्वमा रहेको पहाडपुरको सोमपुर महाविहार अध्ययनको महत्त्वपूर्ण केन्द्र थियो। मैनामती-लालमाईका बौद्ध स्थलहरू, अभिलेख, टेराकोटाका वस्तु र सिक्काका खोजहरूले यस अवधिको चित्रलाई थप स्पष्ट पार्छन्। एघारौँदेखि तेह्रौँ शताब्दीसम्मको सेन शासनले ब्राह्मणीय ढाँचाले आकार दिएको दरबारी व्यवस्था बलियो बनायो र विजयसेन तथा लक्ष्मणसेनको समयमा बङ्गाललाई व्यापक रूपमा राजनीतिक एकीकरणतर्फ लग्यो। बौद्ध दरबारी संरक्षणको ह्रास र त्यसपछिका धार्मिक परिवर्तनलाई एउटै कारणले व्याख्या गर्न सकिँदैन। बख्तियार खिलजीले करिब सन् १२०४ मा नदिया र गौड विजय गरे। त्यसपछि तेह्रौँदेखि सोह्रौँ शताब्दीसम्म बङ्गालमा सल्तनतहरू अस्तित्वमा रहे। फारसी प्रशासनको भाषा थियो। शासन, व्यापार, सूफी सञ्जाल, नयाँ बस्ती र स्थानीय धर्मान्तरणलगायत परस्पर जोडिएका धेरै विकासका कारण इस्लाम फैलियो। ऐतिहासिक खलिफताबाद भनेर चिनिने बागेरहाटमा पन्ध्रौँ शताब्दीमा खान जहानको समयमा मस्जिदहरू र सहरी परिसर निर्माण भए। सन् १५७६ मा मुगल शासनले बङ्गाललाई बङ्गाल सूबामा समेट्यो। सन् १६१० मा इस्लाम खानले राजधानी ढाकामा सारे; त्यसपछि ढाका व्यापार, कपडा, नदी यातायात र कृषि विस्तारको महत्त्वपूर्ण प्रादेशिक केन्द्र बन्यो। अठारौँ शताब्दीमा नवाबहरूले शासन गर्दा युरोपेली व्यापारिक कम्पनीहरूले आफ्नो प्रभाव विस्तार गरे। सन् १७५७ मा प्लासीमा इस्ट इन्डिया कम्पनीको विजयले उसको प्रभुत्वको सुरुआत गर्‍यो। सन् १७६५ मा दिवानी हस्तान्तरण भएपछि राजस्व र प्रशासनमाथि कम्पनीको नियन्त्रण बलियो भयो। सन् १७९३ को स्थायी बन्दोबस्तले जमिन्दारी प्रणाली (Zamindari-System) मार्फत स्वामित्व, राजस्व माग र कृषि सम्बन्धहरू परिवर्तन गर्‍यो। कम्पनी शासनलाई प्रत्यक्ष ब्रिटिश राजसत्ताको शासनसँग समान मान्नु हुँदैन। ब्रिटिश राज सन् १८५८ मा सुरु भयो र यसले थप सामाजिक, आर्थिक, कृषिसम्बन्धी तथा राजनीतिक पुनर्संरचना ल्यायो। सन् १९०५ को बङ्गाल विभाजनले ढाकालाई राजधानी बनाएर पूर्वी बङ्गाल र आसाम नामको प्रशासनिक एकाइ बनायो। स्वदेशी आन्दोलन र विरोधपछि सन् १९११ मा विभाजन रद्द गरियो। अखिल भारतीय मुस्लिम लिगको स्थापना सन् १९०६ मा ढाकामा भयो। सामुदायिक राजनीतिक द्वन्द्व, पृथक् निर्वाचन क्षेत्र र सन् १९४७ को ब्रिटिश भारतको विभाजनले पूर्वी बङ्गाल र त्यसपछि पूर्वी पाकिस्तानको उदयलाई आकार दिए। रेडक्लिफ रेखाका कारण पलायन, विस्थापन, हिंसा तथा दीर्घकालीन सीमा र एन्क्लेभसम्बन्धी परिणामहरू आए। पूर्वी पाकिस्तानमा भाषा सम्बन्धी प्रश्नले प्रमुख राजनीतिक परिचालन सुरु गर्‍यो। सन् १९५२ फेब्रुअरी २१ मा प्रहरीले भाषा आन्दोलनका प्रदर्शनकारीहरूमाथि गोली चलायो। सन् १९५६ मा उर्दूसँगै बङ्गला पनि राज्यभाषा बन्यो। सन् १९५४ मा संयुक्त मोर्चाको निर्वाचन विजय र त्यसपछि केन्द्रीय सरकारले यसको सरकार बर्खास्त गरेपछि द्वन्द्व चर्कियो। सन् १९५८ देखि सैनिक शासन, सन् १९६६ का छबुँदे माग र सन् १९६९ को जनविद्रोहले खुला सङ्कट निम्त्याए। सन् १९७० को निर्वाचनमा पूर्वी पाकिस्तानमा अवामी लिगले बहुमत जित्यो, तर सत्ता हस्तान्तरण अस्वीकार गरियो वा पछि सारियो। सन् १९७१ मार्च ७ मा शेख मुजिबुर रहमानले निर्णायक भाषण दिए। मार्च २५ मा सेनाले अपरेसन सर्चलाइट सुरु गर्दै जनताविरुद्ध व्यापक अभियान चलायो। मार्च २६ मा स्वतन्त्रताको घोषणा भयो। अप्रिल १० मा स्वतन्त्रताको घोषणा-पत्र स्वीकार गरियो र अप्रिल १७ मा मुजिबनगर सरकारले पद तथा गोपनीयताको शपथ लियो। बङ्गलादेश मुक्ति सेना (Mukti Bahini) नियमित सेना र गुरिल्ला एकाइहरूबाट बनेको थियो र यसलाई ११ क्षेत्रमा सङ्गठित गरिएको थियो। डिसेम्बर ४ देखि संयुक्त बङ्गलादेश-भारत कमान्डले युद्धलाई समर्थन गर्‍यो। पाकिस्तानी सेनाले सन् १९७१ डिसेम्बर १६ मा आत्मसमर्पण गर्‍यो। मुक्ति युद्धमा सामूहिक अपराध, हत्या, यौन हिंसा, विस्थापन, अल्पसङ्ख्यकहरूको उत्पीडन र सहकार्यका घटनाहरू भए। हताहतीका सङ्ख्याबारे राजनीतिक विवाद छ। बङ्गलादेशले आधिकारिक रूपमा प्रायः करिब ३,०००,००० मृतकको सङ्ख्या उल्लेख गर्छ; अनुसन्धानबाट स्थापित एउटै सङ्ख्या छैन। अभिलेख, सङ्ग्रहालय, साक्षीका बयान, अदालतका अभिलेख र अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानले फरक दृष्टिकोण दिन्छन्, जसको आलोचनात्मक मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। संविधान सन् १९७२ नोभेम्बर ४ मा स्वीकार गरियो र डिसेम्बर १६ मा लागू भयो। राष्ट्रवाद, समाजवाद, लोकतन्त्र र धर्मनिरपेक्षतालाई संवैधानिक सिद्धान्तका रूपमा स्थापित गरियो। पहिलो संसदीय निर्वाचन सन् १९७३ मा भयो। सन् १९७५ को चौथो संवैधानिक संशोधनले राष्ट्रपति प्रणाली ल्यायो। सन् १९७५ अगस्ट १५ मा शेख मुजिबुर रहमानको हत्या भएपछि सत्ता-कब्जा, सैनिक शासन र जियाउर रहमानको शासनकाल सुरु भए। जनरल इरशादले सन् १९८२ मार्च २४ मा सत्ता-कब्जामार्फत सत्ता लिए र डिसेम्बर ६, १९९० सम्म अधिनायकवादी शासन गरे। त्यसपछि जनआन्दोलनले राजनीतिक संक्रमणको सुरुआत गर्‍यो। सन् १९९१ मा संसदीय लोकतन्त्र पुनःस्थापित भयो। अवामी लिग र बीएनपीले पालैपालो सरकार चलाए। सन् १९९६ देखि २००६ सम्म निर्वाचनका लागि कामचलाउ सरकारको व्यवस्था थियो। सन् २००७ र २००८ मा सेनाको समर्थन रहेको कामचलाउ सरकारले शासन गर्‍यो। सन् २००९ देखि २०२४ सम्म अवामी लिग नेतृत्वको सरकारले राजनीतिलाई आकार दियो। मुक्ति युद्धका अपराधको अभियोजन, प्रक्रियागत मापदण्डबारे बहस र स्मृतिको राजनीतिक प्रयोग विवादित छन्। सार्वजनिक सेवा कोटाविरुद्धका विरोध सन् २०२४ मा देशव्यापी विद्रोहमा विकसित भए। शेख हसिनाले अगस्ट ५ मा पद छाडिन्। मुहम्मद युनुसको नेतृत्वको अन्तरिम सरकारले अगस्ट ८ मा शपथ लियो। OHCHR ले सन् २०२४ जुलाई १ देखि अगस्ट १५ सम्म करिब १,४०० जनासम्मको मृत्यु भएको अनुमान गर्‍यो; अन्य स्रोतले आफ्ना विधि र आधारअनुसार फरक सङ्ख्या दिन्छन्। संसद् नम्बर १३ को पहिलो बैठक सन् २०२६ फेब्रुअरी १७ मा भयो र सोही दिन तारिक रहमान प्रधानमन्त्री नियुक्त भए। बङ्गलादेशमा ऐतिहासिक ज्ञान उत्खनन, भूस्तरका निष्कर्ष, अभिलेख, सिक्का, भवन, राज्यका अभिलेख, कानुन, संसदीय कागजात, निर्वाचन अभिलेख, सङ्ग्रहालयका सङ्ग्रह, मौखिक इतिहास र इतिहासलेखनबाट निर्माण हुन्छ। पुरातत्त्व विभागले अनुसन्धान गर्छ, पुरातात्त्विक स्थलहरूको संरक्षण गर्छ र सङ्ग्रहालय सञ्चालन गर्छ। बङ्गलादेश राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयले सङ्ग्रहहरू सुरक्षित राख्छ। मुक्ति युद्ध सङ्ग्रहालयले मुक्ति युद्ध, प्रत्यक्षदर्शीका बयान र स्मृतिको अभिलेखीकरण गर्छ। बङ्गलादेश राष्ट्रिय संसद् र बङ्गलादेश निर्वाचन आयोगले क्रमशः राजनीतिक र निर्वाचन-इतिहासका स्रोत उपलब्ध गराउँछन्। बङ्गलादेश युनेस्को राष्ट्रिय आयोग र युनेस्कोले सांस्कृतिक सम्पदाको तुलनात्मक अभिलेखीकरण गर्छन्। हालका द्वन्द्वका लागि OHCHR ले बाह्य अनुसन्धानात्मक दृष्टिकोण दिन्छ। राज्यद्वारा संरक्षित अचल प्राचीन सम्पदा हेर्न जाँदा, कानुनी संरक्षण नियमअन्तर्गत सर्वसाधारणलाई सामान्यतः पहुँच उपलब्ध हुन्छ। उत्खनन, प्राचीन वस्तुको निर्यात र व्यावसायिक चलचित्र छायाङ्कनका लागि अनुमति वा विशेष संरक्षण सर्त आवश्यक पर्न सक्छ। सङ्ग्रहालय र पुरातात्त्विक स्थलका प्रवेश शुल्क तथा अभिलेख र अनुसन्धान सङ्ग्रहमा पहुँच संस्थाअनुसार फरक हुन्छ। ज्ञानको क्षेत्रका रूपमा इतिहासमा कुनै समान शुल्क वा प्रक्रिया पूरा गर्ने निश्चित समयसीमा छैन। संरक्षित धार्मिक प्राचीन सम्पदालाई क्षति पुर्‍याउनु, दूषित गर्नु वा अपवित्र पार्नु हुँदैन। ऐतिहासिक अनुसन्धानले स्थानीय समुदायका दृष्टिकोण र फरक स्मृतिहरूलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ; राजनीतिक वृत्तान्तलाई परीक्षण नगरी निर्विवाद तथ्य मान्नु हुँदैन।