ബംഗ്ലാദേശിന്റെ ചരിത്രം

അറിയപ്പെടുന്ന ആദ്യകാല വികസനങ്ങൾ കുടിയേറ്റം, കൃഷി, ഉൾനാടൻ-കടൽവ്യാപാരം എന്നിവയ്ക്ക് അനുകൂലമായ നദീഡെൽറ്റ ഭൂപ്രകൃതിയിലാണ് നടന്നത്. ക്രി.മു. നാലാം നൂറ്റാണ്ടിനു മുമ്പുള്ള കാലത്തെ തെളിവുകൾ അപൂർണ്ണമാണ്. ഇന്നത്തെ നർസിംഗ്ദിയിലെ വാരി-ബതേശ്വർ ക്രി.മു. മൂന്നും നാലും നൂറ്റാണ്ടുകളിൽ ആദ്യകാല വ്യാപാര-കോട്ടകേന്ദ്രമായിരുന്നു. മുദ്രയടിച്ച നാണയങ്ങൾ, മുത്തുകൾ, ഇരുമ്പ് അവശിഷ്ടങ്ങൾ എന്നിവ സാമ്പത്തിക ബന്ധങ്ങൾ തെളിയിക്കുന്നു. ചരിത്രപരമായി പുണ്ഡ്രനഗരമായ മഹാസ്ഥാൻഗഢും ഏകദേശം ക്രി.മു. നാലാം മുതൽ മൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടുവരെ കോട്ടകേന്ദ്രമായിരുന്നു. വംഗ, പുണ്ഡ്ര, സമതട, ഗൗഡ, രാഢ തുടങ്ങിയ പഴയ പ്രാദേശിക പേരുകൾ ബംഗാളിന്റെ രാഷ്ട്രീയക്രമം സ്ഥിരമായി ഏകീകൃതമായിരുന്നില്ലെന്ന് കാണിക്കുന്നു. മൗര്യ-ഗുപ്ത സ്വാധീനങ്ങളും ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ശശാങ്കന്റെ ഭരണവും ഒറ്റ പ്രദേശങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച ആദ്യകാല വികസനങ്ങളിൽ പെടുന്നു. എട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഗോപാലൻ പാലഭരണത്തിന് തുടക്കമിട്ടു; അത് ഏകദേശം നാലു നൂറ്റാണ്ട് നിലനിന്നു. ധർമ്മപാലന്റെയും ദേവപാലന്റെയും കാലത്ത് ബൗദ്ധ രാഷ്ട്രീയ-വിജ്ഞാന ശൃംഖല രൂപപ്പെട്ടു. ഏകദേശം എട്ടാം മുതൽ പന്ത്രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടുവരെ നിലനിന്ന പഹാർപൂരിലെ സോംപുര മഹാവിഹാരം പ്രധാന പഠനകേന്ദ്രമായിരുന്നു. മൈനാമതി-ലാൽമൈയിലെ ബൗദ്ധസ്ഥലങ്ങളും ലിഖിതങ്ങളും ടെറാക്കോട്ട വസ്തുക്കളും നാണയങ്ങളും ഈ കാലത്തെക്കുറിച്ചുള്ള അറിവ് കൂട്ടുന്നു. പതിനൊന്നാം മുതൽ പതിമൂന്നാം നൂറ്റാണ്ടുവരെയുള്ള സേനഭരണം ബ്രാഹ്മണിക സ്വഭാവമുള്ള രാജസഭാക്രമം ശക്തമാക്കി. വിജയസേനന്റെയും ലക്ഷ്മണസേനന്റെയും കാലത്ത് ബംഗാളിന്റെ വിപുലമായ രാഷ്ട്രീയ ഏകീകരണവും നടന്നു. ബൗദ്ധ രാജസഭാ പിന്തുണയുടെ ക്ഷയവും പിന്നീടുള്ള മതപരിവർത്തനങ്ങളും ഒരേയൊരു കാരണത്താൽ വിശദീകരിക്കാനാവില്ല. 1204-ഓടെ ബഖ്തിയാർ ഖിൽജി നാദിയയും ഗൗഡും കീഴടക്കി. തുടർന്ന് പതിമൂന്നാം മുതൽ പതിനാറാം നൂറ്റാണ്ടുവരെ ബംഗാളിൽ സുൽത്താനത്തുകൾ നിലനിന്നു. ഭരണഭാഷ പേർഷ്യൻ ആയിരുന്നു. ഭരണകൂടം, വ്യാപാരം, സൂഫി ശൃംഖലകൾ, പുതിയ കുടിയേറ്റങ്ങൾ, പ്രാദേശിക മതപരിവർത്തനങ്ങൾ തുടങ്ങിയ പരസ്പരം ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി സംഭവവികാസങ്ങളിലൂടെയാണ് ഇസ്ലാം വ്യാപിച്ചത്. ചരിത്രപരമായി ഖലീഫതാബാദായ ബാഗെർഹാട്ട് പതിനഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഖാൻ ജഹാന്റെ കാലത്ത് പള്ളികളും നഗരസമുച്ചയവും കൊണ്ട് രൂപപ്പെട്ടു. 1576-ൽ മുഗൾഭരണം ബംഗാളിനെ ബംഗാൾ സുബഹിൽ ഉൾപ്പെടുത്തി. 1610-ൽ ഇസ്ലാം ഖാൻ തലസ്ഥാനം ധാക്കയിലേക്ക് മാറ്റി; അതോടെ വ്യാപാരം, വസ്ത്രനിർമാണം, നദീഗതാഗതം, കൃഷിവികസനം എന്നിവയുടെ പ്രധാന പ്രവിശ്യാകേന്ദ്രമായി ധാക്ക മാറി. പതിനെട്ടാം നൂറ്റാണ്ടിൽ നവാബുമാർ ഭരിക്കുമ്പോൾ യൂറോപ്യൻ വ്യാപാരക്കമ്പനികൾ സ്വാധീനം വിപുലപ്പെടുത്തി. 1757-ലെ പ്ലാസി യുദ്ധത്തിലെ ഈസ്റ്റ് ഇന്ത്യാ കമ്പനിയുടെ വിജയം അതിന്റെ ആധിപത്യത്തിന് തുടക്കമിട്ടു. 1765-ലെ ദിവാനി കൈമാറ്റം വരുമാനത്തിലും ഭരണത്തിലും കമ്പനിയുടെ നിയന്ത്രണം ശക്തമാക്കി. 1793-ലെ സ്ഥിരം ഭൂനികുതി വ്യവസ്ഥ സമീന്ദാരി സംവിധാനത്തിലൂടെ (Zamindari-System) ഉടമസ്ഥാവകാശം, നികുതി ബാധ്യതകൾ, കാർഷികബന്ധങ്ങൾ എന്നിവ മാറ്റി. കമ്പനിഭരണത്തെ നേരിട്ടുള്ള ബ്രിട്ടീഷ് കിരീടഭരണവുമായി തുല്യമാക്കരുത്. ബ്രിട്ടീഷ് രാജ് 1858-ൽ ആരംഭിക്കുകയും കൂടുതൽ സാമൂഹിക, സാമ്പത്തിക, കാർഷിക, രാഷ്ട്രീയ പുനഃസംഘടനകൾ കൊണ്ടുവരികയും ചെയ്തു. 1905-ലെ ബംഗാൾ വിഭജനം ധാക്ക തലസ്ഥാനമായ കിഴക്കൻ ബംഗാൾ-അസം ഭരണഘടകം സൃഷ്ടിച്ചു. സ്വദേശി പ്രസ്ഥാനവും പ്രതിഷേധങ്ങളും തുടർന്ന് 1911-ൽ വിഭജനം റദ്ദാക്കാൻ കാരണമായി. അഖിലേന്ത്യാ മുസ്‌ലിം ലീഗ് 1906-ൽ ധാക്കയിൽ സ്ഥാപിതമായി. സാമുദായിക രാഷ്ട്രീയ സംഘർഷങ്ങൾ, പ്രത്യേക തിരഞ്ഞെടുപ്പ് മണ്ഡലങ്ങൾ, 1947-ലെ ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യാ വിഭജനം എന്നിവ കിഴക്കൻ ബംഗാളിന്റെയും പിന്നീട് കിഴക്കൻ പാകിസ്ഥാന്റെയും ഉദയത്തെ രൂപപ്പെടുത്തി. റാഡ്ക്ലിഫ് രേഖ പലായനം, കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ, അക്രമം, ദീർഘകാല അതിർത്തി-എൻക്ലേവ് പ്രത്യാഘാതങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് വഴിവച്ചു. കിഴക്കൻ പാകിസ്ഥാനിൽ ഭാഷാപ്രശ്നം പ്രധാന രാഷ്ട്രീയ ജനകീയവൽക്കരണത്തിന് തുടക്കമിട്ടു. 1952 ഫെബ്രുവരി 21-ന് ഭാഷാ പ്രസ്ഥാനത്തിലെ പ്രകടനക്കാർക്കുനേരെ പൊലീസ് വെടിവച്ചു. 1956-ൽ ഉർദുവിനൊപ്പം ബംഗ്ലയും ഔദ്യോഗിക ഭാഷയായി. 1954-ലെ യുണൈറ്റഡ് ഫ്രണ്ടിന്റെ തിരഞ്ഞെടുപ്പ് വിജയം, തുടർന്ന് കേന്ദ്രസർക്കാർ അതിന്റെ സർക്കാരിനെ പിരിച്ചുവിട്ടത് എന്നിവ സംഘർഷം രൂക്ഷമാക്കി. 1958-ലെ സൈനികഭരണം, 1966-ലെ ആറു ആവശ്യങ്ങൾ, 1969-ലെ ജനകീയ പ്രക്ഷോഭം എന്നിവ തുറന്ന പ്രതിസന്ധിയിലേക്ക് നയിച്ചു. 1970-ലെ തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ കിഴക്കൻ പാകിസ്ഥാനിൽ അവാമി ലീഗ് ഭൂരിപക്ഷം നേടിയെങ്കിലും അധികാര കൈമാറ്റം നിരസിക്കുകയോ നീട്ടിവെക്കുകയോ ചെയ്തു. 1971 മാർച്ച് 7-ന് ഷെയ്ഖ് മുജിബുർ റഹ്മാൻ നിർണായക പ്രസംഗം നടത്തി. മാർച്ച് 25-ന് സൈന്യം ഓപ്പറേഷൻ സെർച്ച്‌ലൈറ്റ് ആരംഭിക്കുകയും ജനതയ്ക്കെതിരെ വ്യാപകമായ ആക്രമണം നടത്തുകയും ചെയ്തു. മാർച്ച് 26-ന് സ്വാതന്ത്ര്യപ്രഖ്യാപനം നടന്നു. ഏപ്രിൽ 10-ന് സ്വാതന്ത്ര്യപ്രഖ്യാപനപത്രം അംഗീകരിച്ചു; ഏപ്രിൽ 17-ന് മുജിബ്നഗർ സർക്കാർ സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. ബംഗ്ലാദേശ് വിമോചനസേനയിൽ (മുക്തി ബാഹിനി) സ്ഥിരം സേനയും ഗറില്ലാ യൂണിറ്റുകളും ഉൾപ്പെട്ടിരുന്നു; അവയെ 11 മേഖലകളായി ക്രമീകരിച്ചു. ഡിസംബർ 4 മുതൽ സംയുക്ത ബംഗ്ലാദേശ്-ഇന്ത്യൻ കമാൻഡ് യുദ്ധത്തെ പിന്തുണച്ചു. 1971 ഡിസംബർ 16-ന് പാകിസ്ഥാൻ സൈന്യം കീഴടങ്ങി. വൻതോതിലുള്ള കുറ്റകൃത്യങ്ങൾ, കൊലപാതകങ്ങൾ, ലൈംഗികാതിക്രമം, കുടിയൊഴിപ്പിക്കൽ, ന്യൂനപക്ഷപീഡനം, സഹകരണം എന്നിവ വിമോചനയുദ്ധത്തെ അടയാളപ്പെടുത്തി. മരണസംഖ്യയെക്കുറിച്ചുള്ള കണക്കുകൾ രാഷ്ട്രീയമായി തർക്കവിഷയമാണ്. ബംഗ്ലാദേശ് ഔദ്യോഗികമായി പലപ്പോഴും ഏകദേശം 3,000,000 പേർ മരിച്ചതായി പറയുന്നു; ഗവേഷണത്തിലൂടെ സ്ഥാപിതമായ ഒരൊറ്റ കണക്ക് ഇല്ല. രേഖാശേഖരങ്ങൾ, മ്യൂസിയങ്ങൾ, സാക്ഷിമൊഴികൾ, കോടതി രേഖകൾ, അന്താരാഷ്ട്ര അന്വേഷണങ്ങൾ എന്നിവ വ്യത്യസ്ത കാഴ്ചപ്പാടുകൾ നൽകുന്നു; അവ വിമർശനാത്മകമായി വിലയിരുത്തണം. 1972 നവംബർ 4-ന് ഭരണഘടന അംഗീകരിക്കുകയും 1972 ഡിസംബർ 16-ന് പ്രാബല്യത്തിൽ വരികയും ചെയ്തു. ദേശീയത, സോഷ്യലിസം, ജനാധിപത്യം, മതനിരപേക്ഷത എന്നിവ ഭരണഘടനാ തത്വങ്ങളായി സ്ഥാപിച്ചു. ആദ്യ പാർലമെന്റ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് 1973-ൽ നടന്നു. 1975-ലെ നാലാം ഭരണഘടനാ ഭേദഗതി പ്രസിഡൻഷ്യൽ സംവിധാനം കൊണ്ടുവന്നു. 1975 ഓഗസ്റ്റ് 15-ന് ഷെയ്ഖ് മുജിബുർ റഹ്മാനെ വധിച്ചതിനെ തുടർന്ന് അട്ടിമറികളും സൈനികഭരണവും സിയാവുർ റഹ്മാന്റെ കാലഘട്ടവും ഉണ്ടായി. 1982 മാർച്ച് 24-ന് ജനറൽ എർഷാദ് അട്ടിമറിയിലൂടെ അധികാരം പിടിച്ചെടുത്തു; 1990 ഡിസംബർ 6 വരെ ഏകാധിപത്യരീതിയിൽ ഭരിച്ചു. തുടർന്ന് ജനകീയ പ്രസ്ഥാനം രാഷ്ട്രീയ പരിവർത്തനത്തിന് തുടക്കമിട്ടു. 1991-ൽ പാർലമെന്ററി ജനാധിപത്യം പുനഃസ്ഥാപിച്ചു. അവാമി ലീഗും ബിഎൻപിയും മാറിമാറി ഭരിച്ചു. 1996 മുതൽ 2006 വരെ തിരഞ്ഞെടുപ്പുകൾക്കായി കാവൽസർക്കാർ മാതൃക നിലവിലുണ്ടായിരുന്നു. 2007-ലും 2008-ലും സൈനികപിന്തുണയുള്ള കാവൽസർക്കാർ ഭരിച്ചു. 2009 മുതൽ 2024 വരെ അവാമി ലീഗ് നേതൃത്വത്തിലുള്ള സർക്കാർ രാഷ്ട്രീയത്തെ രൂപപ്പെടുത്തി. വിമോചനയുദ്ധകാല കുറ്റകൃത്യങ്ങളുടെ വിചാരണ, നടപടിക്രമ മാനദണ്ഡങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ചർച്ചകൾ, ഓർമ്മയുടെ രാഷ്ട്രീയ ഉപയോഗം എന്നിവ തർക്കവിഷയമായി തുടരുന്നു. പൊതുസേവന ക്വോട്ടകൾക്കെതിരായ പ്രതിഷേധങ്ങൾ 2024-ൽ രാജ്യവ്യാപക പ്രക്ഷോഭമായി. ഷെയ്ഖ് ഹസീന ഓഗസ്റ്റ് 5-ന് പദവി വിട്ടു. മുഹമ്മദ് യൂനുസിന്റെ നേതൃത്വത്തിലുള്ള ഇടക്കാല സർക്കാർ ഓഗസ്റ്റ് 8-ന് സത്യപ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. 2024 ജൂലൈ 1 മുതൽ ഓഗസ്റ്റ് 15 വരെ ഏകദേശം 1,400 വരെ മരണങ്ങൾ ഉണ്ടായതായി OHCHR കണക്കാക്കി; രീതിയും സ്രോതസ്സുകളും അനുസരിച്ച് മറ്റു സ്രോതസ്സുകൾ വ്യത്യസ്ത കണക്കുകൾ നൽകുന്നു. പതിമൂന്നാം പാർലമെന്റിന്റെ ആദ്യ സമ്മേളനം 2026 ഫെബ്രുവരി 17-ന് നടന്നു; അതേ ദിവസം താരിഖ് റഹ്മാനെ പ്രധാനമന്ത്രിയായി നിയമിച്ചു. ബംഗ്ലാദേശിലെ ചരിത്രവിജ്ഞാനം ഖനനങ്ങൾ, ഭൂപാളി കണ്ടെത്തലുകൾ, ലിഖിതങ്ങൾ, നാണയങ്ങൾ, കെട്ടിടങ്ങൾ, സർക്കാർ രേഖകൾ, നിയമങ്ങൾ, പാർലമെന്റ് രേഖകൾ, തിരഞ്ഞെടുപ്പ് രേഖകൾ, മ്യൂസിയം ശേഖരങ്ങൾ, വാമൊഴിചരിത്രം, ചരിത്രരചന എന്നിവയിൽനിന്നാണ് രൂപപ്പെടുന്നത്. പുരാവസ്തുവകുപ്പ് അന്വേഷണം നടത്തുകയും പുരാവസ്തുസ്ഥലങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുകയും മ്യൂസിയങ്ങൾ നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. ബംഗ്ലാദേശ് ദേശീയ മ്യൂസിയം ശേഖരങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്നു. വിമോചനയുദ്ധ മ്യൂസിയം വിമോചനയുദ്ധം, ദൃക്സാക്ഷിവിവരണങ്ങൾ, ഓർമ്മകൾ എന്നിവ രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. ബംഗ്ലാദേശ് ദേശീയ പാർലമെന്റും ബംഗ്ലാദേശ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് കമ്മീഷനും യഥാക്രമം രാഷ്ട്രീയ-തിരഞ്ഞെടുപ്പ് ചരിത്ര സ്രോതസ്സുകൾ നൽകുന്നു. ബംഗ്ലാദേശ് UNESCO ദേശീയ കമ്മീഷനും UNESCOയും സാംസ്കാരിക പൈതൃകം താരതമ്യപരമായി രേഖപ്പെടുത്തുന്നു. നിലവിലെ സംഘർഷങ്ങൾക്ക് OHCHR ബാഹ്യ അന്വേഷണകാഴ്ചപ്പാട് നൽകുന്നു. സർക്കാർ സംരക്ഷണത്തിലുള്ള സ്ഥാവര പുരാവസ്തുക്കൾ സന്ദർശിക്കാൻ 1968-ലെ പുരാവസ്തു നിയമത്തിലെ സംരക്ഷണ വ്യവസ്ഥകൾക്ക് വിധേയമായി പൊതുജനങ്ങൾക്ക് സാധാരണ പ്രവേശനം ലഭിക്കും. ഖനനം, പുരാവസ്തുക്കളുടെ കയറ്റുമതി, വാണിജ്യ ചിത്രീകരണം എന്നിവയ്ക്ക് അനുമതിയോ പ്രത്യേക സംരക്ഷണ നിബന്ധനകളോ ആവശ്യമായേക്കാം. മ്യൂസിയം-പുരാവസ്തുസ്ഥല പ്രവേശനഫീസുകളും രേഖാശേഖരങ്ങളിലേക്കും ഗവേഷണശേഖരങ്ങളിലേക്കുമുള്ള പ്രവേശനവും സ്ഥാപനമനുസരിച്ച് മാറുന്നു. വിജ്ഞാനമേഖലയെന്ന നിലയിൽ ചരിത്രത്തിന് ഏകീകൃത ഫീസോ നടപടിക്കാലപരിധിയോ ഇല്ല. സംരക്ഷിത മതപുരാവസ്തുക്കൾക്ക് കേടുപാടുണ്ടാക്കുകയോ മലിനമാക്കുകയോ അപമാനിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. രാഷ്ട്രീയ വിവരണങ്ങളെ പരിശോധിക്കാത്ത തർക്കരഹിത വസ്തുതകളായി കാണാതെ പ്രാദേശിക സമൂഹങ്ങളുടെ കാഴ്ചപ്പാടുകളും വ്യത്യസ്ത ഓർമ്മകളും ചരിത്രഗവേഷണം പരിഗണിക്കണം.