बंगलादेशमा नियोक्ता

बंगलादेशमा नियोक्ताका दायित्व मुख्यतः Bangladesh Labour Act 2006 मा आधारित छन्, जसमा 2013 र 2018 का संशोधन, Labour (Amendment) Ordinance 2025, Labour Act 2026 र Bangladesh Labour Rules 2015 का 2022 सहितका संशोधन पर्छन्। Ministry of Labour and Employment ले श्रम नीति तय गर्छ। कारखाना तथा प्रतिष्ठान निरीक्षण निकाय Department of Inspection for Factories and Establishments (DIFE) ले दर्ता र इजाजत, निरीक्षण, भवन तथा मेसिनरीको नक्सा स्वीकृति, सेवा नियम स्वीकृति, व्यावसायिक सुरक्षा, दुर्घटना अनुसन्धान, उजुरी र कार्यान्वयनलगायत काम गर्छ। DIFE जिल्ला कार्यालयमार्फत काम गर्छ; छुट्टाछुट्टै प्रान्तका श्रम कानुनको व्यवस्था दिइएको छैन। श्रम सम्बन्ध निकाय Department of Labour ले ट्रेड युनियन दर्ता, सामूहिक सौदाबाजी, मेलमिलाप र औद्योगिक सम्बन्ध हेर्छ। क्षेत्रगत तलब निर्धारण निकाय Minimum Wage Board ले क्षेत्रअनुसार राजपत्र सूचना जारी गर्छ, त्यसैले सबै नियोक्ताका लागि एउटै न्यूनतम तलब छैन। नियोक्ताले नियुक्तिपत्र, पहिचान कागजात, रोजगारी अभिलेख र तलब, काम गर्ने समय तथा बिदाका दर्ता राख्नुपर्छ र तोकिएका सूचना देखिने ठाउँमा राख्नुपर्छ। ठेकेदारका कर्मचारी पनि श्रम नियममा समेटिन्छन्। ठेकेदारले तलब नदिए मूल नियोक्ता त्यसका लागि जिम्मेवार हुन सक्छ। बालश्रम निषेधित छ; किशोरकिशोरीका लागि विशेष प्रतिबन्ध लागू हुन्छन्। मातृत्व सुरक्षा, चाडपर्व बिदा, विभेद निषेध तथा उत्पीडन र हिंसाविरुद्धको सुरक्षा लागू श्रम कानुनअनुसार हुन्छ। तलब अवधि एक महिनाभन्दा बढी हुन पाउँदैन र अवधि सकिएको सात कार्यदिनभित्र भुक्तानी गर्नुपर्छ। वयस्कले सामान्यतया दिनको आठ र हप्ताको ४८ घण्टाभन्दा बढी काम गर्नु हुँदैन; अतिरिक्त कामसमेत जोड्दा कानुनी सीमा हप्ताको ६० घण्टा र वर्षको औसत ५६ घण्टा हो। अतिरिक्त कामको तलब कानुनले समेटेका भत्तासहित आधारभूत ज्यालाको दोब्बर हुन्छ। लागू नियमले अनुमति दिए विद्युतीय तलब भुक्तानी गर्न सकिन्छ। विश्राम, पिउने पानी, सरसफाइ सुविधा, प्राथमिक उपचार, सुरक्षित निकास मार्ग, आगलागी सुरक्षा र सुरक्षा निर्देशन नियोक्ताका संरक्षणसम्बन्धी कर्तव्य हुन्। २५ भन्दा बढी कर्मचारी भए सुरक्षा दर्ता र सुरक्षा सूचना पाटी चाहिन्छ; ५० बाट कार्यस्थल सुरक्षा समिति (Safety Committee), १०० बाट भोजनालय र २५ बाट भोजन कक्ष आवश्यक हुन्छ। ५० कर्मचारीदेखि कामदार–नियोक्ता सहभागिता निकाय (Participation Committee) चाहिन्छ; कर्मचारी पक्षको प्रतिनिधित्व नियोक्ता पक्षभन्दा कमजोर हुन पाउँदैन। ट्रेड युनियन Department of Labour मा दर्ता हुन्छन्। हालका नियममा प्रतिष्ठानको आकारअनुसार सीमा फरक छ: २० देखि ३०० कर्मचारीका लागि २० सदस्य, ३०१ देखि ५०० का लागि ४०, ५०१ देखि १,५०० का लागि १००, १,५०१ देखि ३,००० का लागि ३०० र कम्तीमा ३,००१ कर्मचारी भए ४०० सदस्य। युनियनविरोधी विभेद, नियोक्ताको नियन्त्रणमा रहेका युनियन, कालोसूचीमा राख्ने काम र प्रतिशोध निषेधित छन्। ट्रेड युनियनलाई आर्थिक सहयोग गर्न तलब कटौती गर्नुअघि कर्मचारीको लिखित सहमति चाहिन्छ। व्यवस्थापकीय, प्रशासनिक र सुपरिवेक्षण कर्मचारीका संघ तथा केही डिजिटल, स्वरोजगार, दैनिक र निश्चित-अवधिका काम पनि हालका नियममा विस्तारित संरक्षणमा पर्छन्। दफा 33 अन्तर्गत व्यक्तिगत उजुरी सामान्यतया ३० दिनभित्र नियोक्तालाई लिखित रूपमा बुझाइन्छ। आन्तरिक निर्णयपछि विशेष श्रम अदालत (Labour Court) मा जान सकिन्छ। सामूहिक श्रम विवाद Department of Labour मार्फत मेलमिलाप गराउन वा तोकिएको मध्यस्थतामा पठाउन सकिन्छ; त्यसपछि Labour Court र Labour Appellate Tribunal विचार गर्न सकिन्छ। DIFE ले 16357 टोल-फ्री नम्बर र अनलाइन श्रम प्रशासन प्रणाली LIMA मार्फत उजुरी लिन्छ। नियोक्ताले प्रमाण सुरक्षित राख्नुपर्छ, कानुनले आवश्यक ठानेका प्रतिनिधिलाई संलग्न गर्नुपर्छ र कुनै पनि प्रतिशोधबाट जोगिनुपर्छ। कम्तीमा एक वर्ष लगातार काम गरिसकेपछि कामको आवश्यकता घटेर सेवाअन्त्य गर्न सामान्यतया लिखित कारण र एक महिनाको सूचना वा त्यसको सट्टा भुक्तानी चाहिन्छ। प्रतिलिपि DIFE वा सम्बन्धित निरीक्षकलाई र भएमा सामूहिक कर्मचारी प्रतिनिधिलाई पठाउनुपर्छ। अन्यथा सहमति नभए पछिल्लो नियुक्ति भएकालाई पहिले हटाउने नियम लागू हुन्छ। एक वर्षभित्र कर्मचारी फेरि नियुक्त भए कामबाट हटाइएका कर्मचारीलाई प्राथमिकता हुन्छ। काम गर्न नसक्ने अवस्था वा बिरामी प्रमाणित भए छुट्टै क्षतिपूर्ति वा सेवामुक्ति नियम लागू हुन्छन्। दुर्व्यवहारका कारण बर्खास्तीमा कानुनले तोकेको प्रक्रिया पालना गर्नुपर्छ; स्थायी कर्मचारीले सामान्यतया ६० दिनको लिखित सूचना दिन्छन्। सेवाअन्त्यमा सेवा प्रमाणपत्र र अन्तिम भुक्तानी ३० कार्यदिनभित्र दिनुपर्छ। ठेकेदार एजेन्सीको आफ्नै दर्ता र इजाजत चाहिन्छ। EPZ मा Bangladesh EPZ Labour Act 2019 र 2022 का नियम लागू हुन्छन्; EPZ निकाय BEPZA ले त्यहाँका श्रम विषय प्रशासन गर्छ। कम्तीमा २० प्रतिशत स्थायी कर्मचारीको आवेदनपछि Workers’ Welfare Association गठन गर्न सकिन्छ; जिम्मेवार निकाय BEPZA को Executive Director (Labour and Industrial Relations) हो। तलब, अतिरिक्त काम, बिदा, कानुनी क्षतिपूर्ति, सुरक्षा तथा कल्याण सुविधा, इजाजत र सम्भावित कोषको लागत उद्योग, कर्मचारी संख्या, प्रतिष्ठान वर्ग, जिल्ला र EPZ स्थितिमा निर्भर हुन्छ। DIFE निरीक्षणले कामका अवस्था, तलब, काम गर्ने समय, बिदा, कल्याण, व्यावसायिक सुरक्षा तथा बाल र जबर्जस्ती श्रमसमेत हेर्छ; साना र अनौपचारिक व्यवसायमा व्यवहारिक कार्यान्वयन असमान छ।