बांगलादेशातील आपत्ती व्यवस्थापन

बांगलादेशची राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन व्यवस्था आपत्ती व्यवस्थापन कायदा (Disaster Management Act 2012), आपत्तीविषयक स्थायी आदेश २०१९ आणि राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन आराखडा २०२१–२०२५ यांवर आधारित आहे. आपत्ती व्यवस्थापन आणि मदत मंत्रालय तसेच आपत्ती व्यवस्थापन विभाग या चौकटीचे समन्वय करतात. जिल्हा पातळीवर उपआयुक्तांच्या नेतृत्वाखाली जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन समिती काम करते. उपजिला पातळीवर उपजिला कार्यकारी अधिकारी (Upazila Nirbahi Officer) यांच्या नेतृत्वाखाली उपजिला आपत्ती व्यवस्थापन समिती असते; युनियन आणि वॉर्ड समित्या स्थानिक कामे पाहतात. प्रत्यक्ष अंमलबजावणी काही प्रदेशांत आणि संस्थांत इतरांपेक्षा चांगली असू शकते. देशासाठी महत्त्वाच्या धोक्यांत मान्सून पूर, अचानक पूर, चक्रीवादळे, वादळी भरती आणि किनारी पूर तसेच नदीकाठाची धूप यांचा समावेश होतो. बांगलादेश हवामान विभाग, म्हणजे BMD, अतिवृष्टी, कालबैशाखी वादळे, उष्णतेच्या लाटा, शीतलहरी, भूकंप आणि त्सुनामी यांचाही इशारा देतो. अचानक पुराचा विशेष परिणाम पूर्वेकडील आणि उत्तरेकडील नदीक्षेत्रांवर होतो. चक्रीवादळे आणि वादळी भरतीमुळे किनारा, बेटे आणि नदीतील बेटे प्रामुख्याने धोक्यात येतात. डोंगराळ भागांत भूस्खलन होते; वायव्य आणि बरिंद प्रदेशांत दुष्काळ व उष्णतेचे महत्त्व अधिक असू शकते. भूकंपाची शक्यता कमी असली तरी ढाका, सिलेट आणि दाट बांधकाम असलेल्या शहरांत तो गंभीर धोका आहे. मुख्य प्रश्न गुन्हे किंवा वैद्यकीय उपचारांऐवजी धोक्यापासून बचावाचा असेल तेव्हा आग आणि औद्योगिक घटना आपत्ती व्यवस्थापनात येतात. हवामान व धोक्याच्या माहितीसाठी BMD, पूर पूर्वानुमान आणि इशारा केंद्र (FFWC) आणि आपत्ती व्यवस्थापन विभाग हे अपडताळलेल्या सामाजिक माध्यम पोस्टपेक्षा अधिक विश्वासार्ह स्रोत आहेत. BMD हवामान, सागरी, नदीबंदर, अतिवृष्टी, कालबैशाखी, उष्णता, चक्रीवादळ, भूकंप आणि त्सुनामी यांचे इशारे प्रकाशित करते. FFWC पाण्याची पातळी, पाऊस आणि पुराची माहिती देते. DDM-AWARE धोका, निवारा, रस्ते आणि निरीक्षणाची उपलब्ध माहिती एकत्र करते. विनामूल्य IVR क्रमांक १०९० वर पर्याय १ सागरी माहिती, २ नदीबंदर माहिती, ३ दैनंदिन हवामान, ४ चक्रीवादळ माहिती आणि ५ पूर किंवा नदीपातळीची माहिती देतो. चक्रीवादळाच्या काळात चक्रीवादळ सज्जता कार्यक्रम (Cyclone Preparedness Programme) बांगलादेश रेड क्रिसेंट सोसायटीसोबत इशारे प्रसारित करतो. स्वयंसेवक रेडिओ, ध्वनिक्षेपक, झेंडे, मोठे स्पीकर आणि हातातील सायरन यांसह विविध माध्यमे वापरतात. इशारा १ ते ३ म्हणजे सज्जता; इशारा ४ स्थानिक यंत्रणा सक्रिय करतो; ५ ते ७ धोक्याचे संकेत आहेत; ८ ते १० मोठ्या धोक्याचे संकेत आहेत. उच्च इशारा स्तरावर धोक्यातील रहिवाशांनी घर, पिण्याचे पाणी आणि टिकाऊ अन्न सुरक्षित करून योग्य निवाऱ्यात जावे. CPP इशारा, स्थलांतर, शोध व बचाव, प्राथमिक उपचार आणि मदत व पुनर्प्राप्ती कार्यातही सहभागी होतो. कुटुंबाला आपत्कालीन आराखडा, जवळचे चक्रीवादळ निवारा, पूर निवारा किंवा उंचावरील आपत्ती निवारा (Disaster Killa) आणि तेथे जाण्याचा सुरक्षित मार्ग माहिती असावा. DDM यासाठी नकाशे आणि माहितीकोश पुरवतो; मात्र निवाऱ्याचे ठिकाण, क्षमता आणि सुरू असण्याची स्थिती बदलू शकते. जलरोधक ओळखपत्रे व इतर कागदपत्रे, पिण्याचे पाणी, कोरडे अन्न, टॉर्च, चार्ज केलेला फोन व पॉवर बँक, आवश्यक औषधे आणि अर्भक, वृद्ध व्यक्ती व दिव्यांग व्यक्तींसाठी लागणाऱ्या वस्तू सहज मिळतील अशा पिशवीत ठेवाव्यात. मौल्यवान वस्तू पुराच्या पातळीपेक्षा उंच ठेवाव्यात, छप्पर व बोटी सुरक्षित कराव्यात आणि पशुधनाचे वेळीच संरक्षण करावे. वाहत्या पुराच्या पाण्यातून पायी किंवा वाहनाने जाऊ नये. भूकंपात खाली वाका, आडोसा घ्या आणि धरून ठेवा; त्यानंतरचे धक्के आणि खराब झालेल्या गॅस, वीज किंवा पाण्याच्या वाहिन्यांचा विचार करा. वादळात इमारतींच्या आत आश्रय घ्या; मोकळे पाणी आणि एकाकी झाडे टाळा. परिस्थितीनुसार जिल्हा, उपजिला, युनियन किंवा वॉर्ड समिती, उपआयुक्त, उपजिला निरबाही अधिकारी, CPP, पोलीस, अग्निशमन सेवा किंवा तटरक्षक दल स्थलांतराचे आदेश देतात किंवा त्याला मदत करतात. निवाऱ्यांचे वितरण भौगोलिक प्रदेश आणि धोक्याच्या प्रकारानुसार बदलते. DDM नकाशांमध्ये चक्रीवादळ निवारे, पूर निवारे आणि आपत्ती किल्ला यांसह विविध प्रकार ओळखले आहेत. देशभर लागू अशी एकसमान आरक्षण प्रक्रिया, प्रमाणित शुल्क किंवा सक्तीची वैयक्तिक नोंदणी दस्तऐवजीकृत नाही. लागू सूचनांनुसार स्थलांतर आणि निवाऱ्याच्या वेळी महिला व मुले, वृद्ध, दिव्यांग व्यक्ती आणि विस्थापित कुटुंबांना विशेष संरक्षण व प्राधान्य आवश्यक आहे. वाहतूक आणि प्रवेश स्थानिक पातळीवर आयोजित होतात आणि सर्वत्र सारखे नसतात. तीव्र आपत्कालीन परिस्थितीत ९९९ हा पोलीस, अग्निशमन व नागरी संरक्षण, बचाव आणि माहिती सहाय्यासाठी चोवीस तास उपलब्ध विनामूल्य राष्ट्रीय क्रमांक आहे. DDM आपत्ती मदत क्रमांक १०९० आणि अग्निशमन व नागरी संरक्षणासाठी १६१६३ देखील सूचीबद्ध करतो. सरकारी पोर्टलवर अग्निशमन व नागरी संरक्षणासाठी १०२ हाही क्रमांक आहे; या विसंगतीमुळे सध्या स्थानिक पातळीवर पुष्टी केलेला क्रमांक वापरा. सागरी आणि किनारी आपत्कालीन स्थितीसाठी तटरक्षक दलाशी १६१११ वर संपर्क साधता येतो. फोन करणाऱ्यांनी ठिकाण, धोका, अडकलेले किंवा जखमी लोक आणि प्रवेशमार्ग सांगावा. पुर, आग किंवा शोधक्षेत्रात स्वतंत्र बचावाचा प्रयत्न केल्यास आणखी लोक धोक्यात येऊ शकतात. DDM आणि स्थानिक समित्या मदतीचा समन्वय करतात. अग्निशमन व नागरी संरक्षण आग विझवणे आणि बचाव हाताळते; पोलीस सुरक्षा आणि वाहतूक व्यवस्थेला मदत करतात; तटरक्षक दल सागरी आणि किनारी कारवाई करते. बांगलादेश रेड क्रिसेंट सोसायटी आणि CPP घटनेनुसार स्थलांतर, पाणी, अन्न, निवारा, स्वच्छता आणि मूलभूत वैद्यकीय मदत देतात. स्वच्छ पिण्याचे पाणी, खराब झालेल्या आपत्कालीन विहिरींची दुरुस्ती आणि नुकसान, हानी व विशेष असुरक्षित कुटुंबांची तत्काळ नोंद हे प्रतिसादाचे भाग आहेत. आपत्ती व्यवस्थापन आणि मदत मंत्रालय, DDM, उपआयुक्त, जिल्हा मदत व पुनर्वसन अधिकारी, प्रकल्प अंमलबजावणी अधिकारी आणि स्थानिक प्रशासन यांच्यामार्फत सरकारी मदत वितरित केली जाऊ शकते. घटना आणि मंजुरीनुसार अन्न किंवा रोख मदत, तांदूळ, पत्र्याच्या चादरी, घरबांधणी अनुदाने, ब्लँकेट, कोरडे अन्न आणि मुलांसाठी किंवा पशुधनासाठी खाद्य उपलब्ध होऊ शकते. अन्न सहाय्य कार्यक्रम (VGF) प्रशासकीय गरजेनुसार अन्न देऊ शकतो. कामाशी जोडलेला सहाय्य कार्यक्रम (KABIKHA) आणि पायाभूत सुविधांशी जोडलेला सहाय्य कार्यक्रम (KABITA) काही मदतीला काम किंवा पायाभूत प्रकल्पांशी जोडतात. मदत नुकसानाचा परिणाम, नुकसान अहवाल, स्थानिक याद्या आणि उपलब्ध संसाधनांवर अवलंबून असते; रोख मदत, निवारा, भरपाई किंवा पुनर्बांधणीचा देशव्यापी स्वयंचलित हक्क दस्तऐवजीकृत नाही. आपत्ती व्यवस्थापन आणि मदत मंत्रालयाची नागरिक सनद संस्थात्मक अनुदानांसाठी कमाल दहा कामकाजाचे दिवस, मदत रक्कम किंवा तांदूळ प्रक्रिया करण्यासाठी तीन कामकाजाचे दिवस आणि काम किंवा पायाभूत कार्यक्रमांसाठी सात कामकाजाचे दिवस नमूद करते. हे निधी वाटपाची प्रक्रिया लक्ष्ये आहेत; प्रत्येक कुटुंबाला त्या वेळेत मदत मिळण्याची हमी नाही. नुकसान, हानी आणि गरजांचे मूल्यमापन करून पुनर्प्राप्ती सुरू होते; त्यानंतर आपत्कालीन मदत, दुरुस्ती, पुनर्बांधणी आणि उपजीविकेची पुनर्स्थापना होऊ शकते. कार्यक्रमानुसार घरे, आपत्कालीन विहिरी, रस्ते, कल्व्हर्ट, पूल आणि संरक्षणात्मक संरचना दुरुस्त किंवा बांधल्या जाऊ शकतात. नियोजनात टिकाऊ पुनर्बांधणी आणि आपत्ती सज्जता समाविष्ट करावी. गती नुकसानाची व्याप्ती, प्रवेश, निधीवाटप आणि हंगामावर अवलंबून असते. विशेष असुरक्षित गटांना मानसिक-सामाजिक आधार दिला जाऊ शकतो; त्यातून वैद्यकीय उपचाराकडे विषय वळत नाही. तक्रारी उपआयुक्त, उपजिला निरबाही अधिकारी, सरकारी ३३३ क्रमांक किंवा अधिकृत तक्रार निवारण प्रणालीमार्फत देता येतात. इशारे आणि मदत अडवू नका, ठिकाणाची माहिती खरी द्या आणि बचाव व वितरणासाठी प्रवेशमार्ग मोकळे ठेवा.