বাংলাদেশত দুৰ্যোগ

বাংলাদেশত দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আইন (Disaster Management Act 2012), দুৰ্যোগ সম্পৰ্কীয় স্থায়ী নিৰ্দেশনা ২০১৯ (Standing Orders on Disaster 2019) আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিকল্পনা ২০২১–২০২৫ (National Plan for Disaster Management 2021–2025)-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঠিত। দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আৰু সাহায্য মন্ত্ৰালয় আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিভাগে এই কাঠামোৰ সমন্বয় কৰে। জিলা পৰ্যায়ত উপায়ুক্তৰ নেতৃত্বত জিলা দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা সমিতিয়ে কাম কৰে। উপজিলা পৰ্যায়ত উপজিলা নিৰ্বাহী বিষয়াই (Upazila Nirbahi Officer) উপজিলা দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা সমিতিৰ নেতৃত্ব দিয়ে; ইউনিয়ন আৰু ৱাৰ্ড সমিতিয়ে স্থানীয় কাম-কাজ চম্ভালে। কিছুমান অঞ্চল আৰু প্ৰতিষ্ঠানত বাস্তৱায়ন আন কিছুমানতকৈ ভাল হ’ব পাৰে। দেশখনৰ বিশেষভাৱে প্ৰাসংগিক বিপদসমূহৰ ভিতৰত আছে বাৰিষাৰ বানপানী, আকস্মিক বানপানী, ঘূৰ্ণীবতাহ, জলোচ্ছ্বাস আৰু উপকূলীয় বানপানী, লগতে নদীভঙন। বাংলাদেশ বতৰ বিজ্ঞান বিভাগে, চমুকৈ BMD-এ, প্ৰচণ্ড বৰষুণ, কালবৈশাখী, তাপপ্ৰবাহ, শৈত্যপ্ৰবাহ, ভূমিকম্প আৰু ছুনামিৰ সতৰ্কবাণীও দিয়ে। আকস্মিক বানপানীয়ে বিশেষকৈ পূব আৰু উত্তৰৰ নদী অঞ্চলত প্ৰভাৱ পেলায়। ঘূৰ্ণীবতাহ আৰু জলোচ্ছ্বাসে মূলতঃ উপকূল, দ্বীপ আৰু নদীদ্বীপসমূহক বিপদত পেলায়। পাহাৰীয়া অঞ্চলত ভূমিস্খলন হয়; উত্তৰ-পশ্চিম আৰু বৰেন্দ্ৰ অঞ্চলত খৰাং আৰু গৰমৰ প্ৰভাৱ অধিক হ’ব পাৰে। ভূমিকম্পৰ আশংকা কম যদিও গুৰুতৰ, বিশেষকৈ ঢাকা, ছিলেট আৰু ঘনকৈ নিৰ্মিত নগৰসমূহত। অগ্নিকাণ্ড আৰু ঔদ্যোগিক ঘটনা দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়, যেতিয়া মুখ্য বিষয়টো অপৰাধ বা চিকিৎসা নহয়, বিপদ প্ৰতিৰোধ হয়। বতৰ আৰু বিপদৰ তথ্যৰ বাবে BMD, বানপানী পূৰ্বাভাস আৰু সতৰ্কবাণী কেন্দ্ৰ (Flood Forecasting and Warning Centre, চমুকৈ FFWC) আৰু দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা বিভাগৰ তথ্য, যাচাই নকৰা সামাজিক মাধ্যমৰ পোষ্টতকৈ অধিক নিৰ্ভৰযোগ্য। BMD-এ বতৰ, সাগৰ, নদী বন্দৰ, প্ৰচণ্ড বৰষুণ, কালবৈশাখী, গৰম, ঘূৰ্ণীবতাহ, ভূমিকম্প আৰু ছুনামিৰ সতৰ্কবাণী প্ৰকাশ কৰে। FFWC-এ পানীৰ স্তৰ, বৰষুণ আৰু বানপানীৰ তথ্য দিয়ে। DDM-AWARE বিপদ, আশ্ৰয়, পথ আৰু পৰ্যবেক্ষণ তথ্য ব্যৱস্থাই উপলব্ধ তথ্য একত্ৰ কৰে। বিনামূলীয়া IVR নম্বৰ 1090-ত 1 নম্বৰ বিকল্পত সাগৰীয় তথ্য, 2-ত নদীবন্দৰৰ তথ্য, 3-ত দৈনিক বতৰ, 4-ত ঘূৰ্ণীবতাহৰ তথ্য আৰু 5-ত বানপানী বা নদীৰ পানীৰ স্তৰৰ তথ্য পোৱা যায়। ঘূৰ্ণীবতাহৰ সময়ত ঘূৰ্ণীবতাহ প্ৰস্তুতি কাৰ্যসূচীয়ে (Cyclone Preparedness Programme) বাংলাদেশ ৰেড ক্ৰেছেণ্ট ছ’চাইটিৰ সৈতে সতৰ্কবাণী প্ৰচাৰ কৰে। স্বেচ্ছাসেৱকসকলে ৰেডিঅ’, মেগাফোন, পতাকা, মাইক আৰু হাতেৰে বজোৱা ছাইৰেন আদি ব্যৱহাৰ কৰে। 1ৰ পৰা 3লৈ সংকেতে প্ৰস্তুতি বুজায়, 4 নম্বৰ সংকেতে স্থানীয়ভাৱে সক্ৰিয় হ’বলৈ কয়, 5ৰ পৰা 7লৈ বিপদ আৰু 8ৰ পৰা 10লৈ অতি বিপদ বুজায়। সংকেতৰ স্তৰ বাঢ়িলে বিপদাশংকাপূৰ্ণ অঞ্চলৰ বাসিন্দাই ঘৰ, খোৱা পানী আৰু বহুদিন ৰখিব পৰা খাদ্য সুৰক্ষিত কৰি উপযুক্ত আশ্ৰয়লৈ যাব লাগে। CPP-এ সতৰ্কবাণী, স্থানান্তৰ, অনুসন্ধান আৰু উদ্ধাৰ, প্ৰাথমিক চিকিৎসা, সাহায্য আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ কামতো সহায় কৰে। প্ৰতিটো পৰিয়ালে নিজৰ জৰুৰী পৰিকল্পনা, ওচৰৰ ঘূৰ্ণীবতাহ আশ্ৰয়কেন্দ্ৰ (Cyclone Shelter), বানপানী আশ্ৰয়কেন্দ্ৰ (Flood Shelter) বা ওখকৈ নিৰ্মিত দুৰ্যোগ আশ্ৰয় (Disaster Killa), আৰু তালৈ যোৱাৰ নিৰাপদ পথ জানি থোৱা উচিত। DDM-এ ইয়াৰ বাবে মানচিত্ৰ আৰু তথ্যভঁৰাল দিয়ে, কিন্তু আশ্ৰয়ৰ অৱস্থান, ক্ষমতা আৰু খোলা থকাৰ স্থিতি সলনি হ’ব পাৰে। পৰিচয়-পত্ৰ আৰু আন নথিৰ পানীৰোধী কপি, খোৱা পানী, শুকান খাদ্য, টৰ্চ, চাৰ্জ কৰা ফোন আৰু পাৱাৰ বেংক, প্ৰয়োজনীয় ঔষধ, আৰু কেঁচুৱা, বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু অক্ষম ব্যক্তিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বস্তু সহজে পোৱা বেগত ৰাখক। মূল্যৱান বস্তু বানপানীৰ স্তৰতকৈ ওপৰত ৰাখক, চাল আৰু নাও সুৰক্ষিত কৰক, আৰু পশুধনক সময়মতে নিৰাপদ কৰক। বৈ থকা বানপানী মানুহে খোজকাঢ়ি বা বাহনেৰে পাৰ হ’ব নালাগে। ভূমিকম্পৰ সময়ত তললৈ বহা, ঢাকি লোৱা আৰু ধৰি থকা (Drop, Cover and Hold On) নিয়ম মানক; তাৰ পিছত পুনৰ কম্পন আৰু ক্ষতিগ্ৰস্ত গেছ, বিদ্যুৎ বা পানীৰ পাইপৰ বিষয়ে সাৱধান হওক। বজ্ৰপাতৰ সময়ত অট্টালিকাই সুৰক্ষা দিয়ে; মুকলি পানী আৰু অকলে থিয় হৈ থকা গছৰ পৰা আঁতৰি থাকক। পৰিস্থিতি অনুসৰি জিলা, উপজিলা, ইউনিয়ন বা ৱাৰ্ড সমিতি, উপায়ুক্ত, উপজিলা নিৰ্বাহী বিষয়া, CPP, আৰক্ষী, অগ্নিনিৰ্বাপক সেৱা বা উপকূলৰক্ষী বাহিনীয়ে স্থানান্তৰৰ নিৰ্দেশ দিয়ে বা সহায় কৰে। ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু বিপদৰ ধৰণ অনুসৰি আশ্ৰয়কেন্দ্ৰৰ বিতৰণ বেলেগ বেলেগ। DDM-ৰ মানচিত্ৰত ঘূৰ্ণীবতাহ আশ্ৰয়কেন্দ্ৰ, বানপানী আশ্ৰয়কেন্দ্ৰ আৰু Disaster Killa আদি পৃথককৈ দেখুওৱা হয়। দেশজুৰি একে ধৰণৰ সংৰক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া, মানক মাচুল বা বাধ্যতামূলক ব্যক্তিগত পঞ্জীয়নৰ কোনো নথিভুক্ত ব্যৱস্থা নাই। প্ৰযোজ্য নিৰ্দেশনা অনুসৰি স্থানান্তৰ আৰু আশ্ৰয়ৰ সময়ত মহিলা আৰু শিশু, বয়োজ্যেষ্ঠ, অক্ষম ব্যক্তি আৰু ঘৰ এৰি যাবলৈ বাধ্য হোৱা পৰিয়ালক বিশেষ সুৰক্ষা আৰু অগ্ৰাধিকাৰ লাগে। যাতায়াত আৰু প্ৰৱেশৰ ব্যৱস্থা স্থানীয়ভাৱে কৰা হয় আৰু সকলো ঠাইতে একে নহয়। জৰুৰী বিপদৰ সময়ত 999 হৈছে আৰক্ষী, Fire Service and Civil Defence, উদ্ধাৰ আৰু তথ্য-সহায়ৰ বাবে বিনামূলীয়া, দিনে-নিশাই উপলব্ধ ৰাষ্ট্ৰীয় জৰুৰী নম্বৰ। DDM-এ দুৰ্যোগ হেল্পলাইন 1090 আৰু Fire Service and Civil Defence-ৰ 16163 নম্বৰো উল্লেখ কৰে। চৰকাৰী এটা পৰ্টেলত Fire Service and Civil Defence-ৰ 102 নম্বৰো দিয়া আছে; এই অমিলৰ বাবে বৰ্তমান স্থানীয়ভাৱে নিশ্চিত কৰা নম্বৰটো ব্যৱহাৰ কৰক। সামুদ্ৰিক আৰু উপকূলীয় জৰুৰী অৱস্থাত উপকূলৰক্ষী বাহিনীৰ সৈতে 16111 নম্বৰত যোগাযোগ কৰিব পাৰি। ফোন কৰোঁতে অৱস্থান, বিপদ, আবদ্ধ বা আহত লোক আৰু প্ৰৱেশৰ পথ জনাওক। বানপানী, অগ্নিকাণ্ড বা অনুসন্ধান চলি থকা ঠাইত নিজে উদ্ধাৰৰ চেষ্টা কৰিলে অধিক লোক বিপদত পৰিব পাৰে। DDM আৰু স্থানীয় সমিতিয়ে সাহায্যৰ সমন্বয় কৰে। Fire Service and Civil Defence-এ অগ্নিনিৰ্বাপণ আৰু উদ্ধাৰৰ কাম কৰে, আৰক্ষীয়ে নিৰাপত্তা আৰু যান-বাহন ব্যৱস্থাপনাত সহায় কৰে, আৰু উপকূলৰক্ষী বাহিনীয়ে সামুদ্ৰিক আৰু উপকূলীয় অভিযান চম্ভালে। বাংলাদেশ ৰেড ক্ৰেছেণ্ট ছ’চাইটি আৰু CPP-এ ঘটনাভেদে স্থানান্তৰ, পানী, খাদ্য, আশ্ৰয়, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু প্ৰাথমিক চিকিৎসাত সহায় কৰে। পৰিষ্কাৰ খোৱা পানী, ক্ষতিগ্ৰস্ত জৰুৰী নলীনাদ মেৰামতি, আৰু ক্ষতি, লোকচান তথা বিশেষভাৱে অসুৰক্ষিত পৰিয়ালৰ তথ্য সোনকালে নথিভুক্ত কৰা তাৎক্ষণিক সঁহাৰিৰ অংশ। চৰকাৰী সাহায্য দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আৰু সাহায্য মন্ত্ৰালয়, DDM, উপায়ুক্ত, জিলা সাহায্য আৰু পুনৰ্বাসন বিষয়া, প্ৰকল্প বাস্তৱায়ন বিষয়া আৰু স্থানীয় প্ৰশাসনৰ জৰিয়তে বিতৰণ হ’ব পাৰে। ঘটনা আৰু অনুমোদন অনুসৰি খাদ্য বা নগদ সাহায্য, চাউল, ঢৌখেলোৱা লোহাৰ চাদৰ, ঘৰ নিৰ্মাণৰ অনুদান, কম্বল, শুকান খাদ্য আৰু শিশু বা পশুধনৰ খাদ্য উপলব্ধ হ’ব পাৰে। খাদ্য সাহায্য কাৰ্যসূচী (VGF)ৰ জৰিয়তে প্ৰশাসনিক প্ৰয়োজনৰ ভিত্তিত খাদ্য দিব পাৰে। কামৰ সৈতে জড়িত সাহায্য কাৰ্যসূচী (KABIKHA) আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ সৈতে জড়িত সাহায্য কাৰ্যসূচী (KABITA)-এ কিছুমান সাহায্যক কাম বা আন্তঃগাঁথনি প্ৰকল্পৰ সৈতে জড়িত কৰে। লাভৰ সুবিধা ক্ষতিৰ প্ৰভাৱ, ক্ষতি আৰু লোকচানৰ প্ৰতিবেদন, স্থানীয় তালিকা আৰু উপলব্ধ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; নগদ ধন, আশ্ৰয়, ক্ষতিপূৰণ বা পুনৰ নিৰ্মাণৰ বাবে দেশজুৰি স্বয়ংক্ৰিয় অধিকাৰৰ কোনো নথিভুক্ত ব্যৱস্থা নাই। দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা আৰু সাহায্য মন্ত্ৰালয়ৰ নাগৰিক সনদত প্ৰতিষ্ঠানিক অনুদানৰ বাবে সৰ্বাধিক দহ কৰ্মদিন, সাহায্যৰ ধন বা চাউল প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ বাবে তিন কৰ্মদিন, আৰু কাম- বা আন্তঃগাঁথনি-সংলগ্ন কাৰ্যসূচীৰ বাবে সাত কৰ্মদিনৰ লক্ষ্য দিয়া হৈছে। এই সময়সীমাসমূহ ধন আবণ্টনৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ লক্ষ্য; প্ৰতিটো পৰিয়ালে নিশ্চিতভাৱে সাহায্য পোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি নহয়। ক্ষতি, লোকচান আৰু প্ৰয়োজনৰ মূল্যায়নেৰে পুনৰুদ্ধাৰ আৰম্ভ হয়; তাৰ পিছত জৰুৰী সাহায্য, মেৰামতি, পুনৰ নিৰ্মাণ আৰু জীৱিকাৰ পুনঃস্থাপন অন্তৰ্ভুক্ত হ’ব পাৰে। কাৰ্যসূচী অনুসৰি ঘৰ, জৰুৰী নলীনাদ, পথ, কালভাৰ্ট, দলং আৰু সুৰক্ষামূলক গাঁথনি মেৰামতি বা নিৰ্মাণ কৰা হ’ব পাৰে। পৰিকল্পনাত অধিক সহনশীল পুনৰ নিৰ্মাণ আৰু দুৰ্যোগৰ প্ৰস্তুতি অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে। ক্ষতিৰ পৰিমাণ, যাতায়াত-প্ৰৱেশ, ধনৰ আবণ্টন আৰু ঋতুৰ ওপৰত কামৰ গতি নিৰ্ভৰ কৰে। বিশেষভাৱে অসুৰক্ষিত গোটৰ বাবে মানসিক-সামাজিক সহায় আগবঢ়াব পাৰে, কিন্তু তাত চিকিৎসা সেৱাই মুখ্য বিষয় হৈ নুঠে। উপায়ুক্ত, উপজিলা নিৰ্বাহী বিষয়া, চৰকাৰী নম্বৰ 333 বা চৰকাৰী অভিযোগ নিষ্পত্তি ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে অভিযোগ দিব পাৰি। সতৰ্কবাণী আৰু সাহায্যত বাধা নিদিব, নিজৰ অৱস্থানৰ বিষয়ে সঁচা তথ্য দিয়ক, আৰু উদ্ধাৰ তথা বিতৰণৰ পথ মুকলি ৰাখক।