বাংলাদেশত ঋণ

দৈনন্দিন জীৱনত ঋণ বা ধাৰ (ঋণ) শব্দটো ঋণ লোৱা আৰু ঋণী হোৱা—দুয়োটা অৰ্থতে ব্যৱহাৰ হয়। HIES 2022 অনুসৰি আগৰ 12 মাহত 37.03% পৰিয়ালে বিত্তীয় বা অবিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, বন্ধু, মহাজন বা আন উৎসৰ পৰা ঋণ লৈছিল; গ্ৰাম্য অঞ্চলত এই হাৰ 39.35% আৰু নগৰীয়া অঞ্চলত 32.11% আছিল। চূড়ান্ত প্ৰতিবেদনৰ Table 12.11A-ত প্ৰতিটো পৰিয়ালৰ গড় ঋণ BDT 73,980 বুলি উল্লেখ আছে। সাধাৰণ উদ্দেশ্যৰ ভিতৰত ব্যৱসায়ৰ খৰচ, ঘৰ, খাদ্য ক্ৰয়, কৃষি, স্বাস্থ্য, বিবাহ আৰু শিক্ষা আছিল। ঋণদাতাৰ তালিকাত ASA, অন্যান্য NGO, BRAC আৰু Grameen Bank আছিল। বেংক আৰু বিত্তীয় কোম্পানীয়ে সাধাৰণতে পৰিচয়, আয় বা নগদ ধনৰ প্ৰবাহ, বৰ্তমানৰ দায় আৰু ঋণৰ ধৰণ অনুসৰি জামিন বা গেৰাণ্টিদাৰ পৰীক্ষা কৰে। অংশগ্ৰহণকাৰী প্ৰতিষ্ঠানত ঋণ মূল্যায়নৰ অংশ হিচাপে Credit Information Bureau (CIB)-ৰ তথ্য লোৱা হয়। অনুমোদন স্বয়ংক্ৰিয় নহয়। চুক্তি কৰাৰ আগতে মুঠ পৰিশোধ, সুতৰ হাৰ বা সেৱা মাচুলৰ গণনা-পদ্ধতি, কিস্তিৰ ব্যৱধান, মেয়াদ, পৰিশোধ স্থগিতৰ সময়, জামিন, গেৰাণ্টি আৰু অনাদায়ৰ পৰিণাম তুলনা কৰক। ক্ষুদ্ৰঋণ (ক্ষুদ্ৰঋণ) NGO ক্ষুদ্ৰঋণ সংস্থাই আৰু কেতিয়াবা গোট বা সদস্যপদৰ ব্যৱস্থাৰে দিয়ে। নিয়ন্ত্ৰিত ক্ষুদ্ৰঋণ ব্যৱসায় কৰিবলৈ NGO MFI-সমূহক Microcredit Regulatory Authority (MRA)-ৰ প্ৰমাণীকৰণ লাগে; অনুজ্ঞাপত্ৰ MRA আৰু MFI e-Verification-ত পৰীক্ষা কৰিব পাৰি। MRA-ৰ চৰকাৰী নিৰ্দেশনাত আন বিষয়ৰ লগতে হ্ৰাসমান মূলধনৰ ওপৰত 24% সেৱা মাচুল, 15 দিনৰ ৰেহাইকাল, 46টা কিস্তি, নামভৰ্তি মাচুল, পাছবুক আৰু ঋণ-ফৰ্মৰ বাবে সৰ্বাধিক BDT 25, আৰু সঞ্চয়ৰ 6% সুতৰ কথা আছে। এই পৰিমাণ আৰু সাপ্তাহিক কিস্তিৰ নিয়ম সকলো ঋণ-পণ্যত একে নহয়; ঋতুভিত্তিক বা এবাৰতে পৰিশোধৰ চৰ্ত সংশ্লিষ্ট চুক্তিত থাকে। একে সময়তে কেইবাটাও MFI ঋণ থাকিলে পৰিশোধ কঠিন হ’ব পাৰে। দুৰ্যোগৰ পিছত বিশেষ স্থগিতাদেশ, দুৰ্যোগ-ঋণ বা সহায় উপলব্ধ হ’ব পাৰে। অনানুষ্ঠানিক ঋণ মহাজন বা আন ধন-ধাৰ দিওঁতা, বন্ধু, আত্মীয়, নিয়োগকৰ্তা, ঘৰৰ মালিক, যোগানকাৰী বা গেলামালৰ দোকানৰ পৰা আহিব পাৰে। এই ব্যৱস্থাসমূহ CIB, MRA বা Bangladesh Bank-ৰ তদাৰকীৰ অধীন নহয়। চৰ্ত, জামিন, কিস্তি আৰু বলবৎকৰণ ব্যক্তিভেদে বেলেগ; সেয়ে নিয়ন্ত্ৰিত সেৱা প্ৰদানকাৰীৰ লিখিত চুক্তিৰ তুলনাত তুলনা কৰা আৰু আইনী নিশ্চয়তা কম হ’ব পাৰে। Bangladesh Bank-এ বেংক আৰু বিত্তীয় কোম্পানীৰ তদাৰক কৰে, CIB চলায় আৰু Consumer and Investor Protection Centre (CIPC)-ৰ জৰিয়তে অভিযোগ লয়। বেংক আৰু বিত্তীয় কোম্পানীৰ ক্ষেত্ৰত Bangladesh Bank-এ 1 April 2025-ৰ পৰা BRPD Circular 15/2024 অনুসৰি ঋণ বস্তুনিষ্ঠভাৱে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰে: তিনিমাহৰ পৰা ছয় মাহতকৈ কম বকেয়া থাকিলে Sub-standard, ছয়ৰ পৰা বাৰ মাহতকৈ কম হ’লে Doubtful, আৰু বাৰ মাহৰ পিছত Bad or Loss। Standard ঋণৰ বাবে 1%, SMA-ৰ বাবে 5%, আৰু SS, DF আৰু BL-ৰ বাবে ক্ৰমে 20%, 50% আৰু 100% সাধাৰণ সংৰক্ষণ প্ৰযোজ্য। 2025-ৰ এখন পত্ৰই কিছুমান শ্ৰেণীবিভক্ত নোহোৱা হ্ৰস্বম্যাদী কৃষি ঋণ আৰু CMS ঋণৰ বাবে 31 December 2026-লৈ 0.5% সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিছে। এই শ্ৰেণীবিভাজনে প্ৰতিষ্ঠানে ঋণটোক কেনেকৈ গণ্য কৰে সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰে; ঋণৰ দায় নোহোৱা নকৰে। পুনৰ সময়সূচী নিৰ্ধাৰণ বা পৰিশোধৰ মেয়াদ বৃদ্ধি ঋণদাতাৰ সিদ্ধান্ত; ই স্বয়ংক্ৰিয় অধিকাৰ নহয়। ঋণদাতাই প্ৰকৃত প্ৰয়োজন, পৰিশোধ ক্ষমতা, নগদ ধনৰ প্ৰবাহ, অডিট কৰা বিবৃতি, মুঠ দায় আৰু স্থানত পৰিদৰ্শনকে ধৰি বিষয় পৰীক্ষা কৰিব পাৰে। অভ্যাসগত অনাদায়, জালিয়াতি, প্ৰৱঞ্চনা, আন অনিয়ম আৰু ধনৰ অপব্যৱহাৰৰ বাবে পুনৰ সময়সূচী নাকচ হ’ব পাৰে। শ্ৰেণীবদ্ধ ঋণ সাধাৰণতে সৰ্বাধিক তিনিবাৰ পুনৰ সময়সূচী কৰিব পাৰি; চতুৰ্থবাৰৰ বাবে 2022-ৰ নিয়মৰ অধীনত বিশেষ পৰ্যালোচনা লাগে। হ্ৰস্বম্যাদী কৃষি, কুটীৰ আৰু ক্ষুদ্ৰঋণৰ বাবে পুনৰ সময়সূচীৰ প্ৰথমবাৰৰ সৰ্বাধিক মেয়াদ তিনিবছৰ আৰু পিছৰবাৰৰ বাবে দুই বছৰ ছমাহ হ’ব পাৰে; ই কিমানবাৰ পুনৰ সময়সূচী হৈছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। পুনৰ সময়সূচীৰ পিছত নতুন ঋণ-সুবিধাৰ বাবে সাধাৰণতে নিষ্পত্তিৰ পৰিমাণৰ 3% দিব লাগে; ৰপ্তানিকাৰকৰ বাবে 2% ব্যতিক্ৰম নথিভুক্ত আছে। ঋণগ্ৰস্তই প্ৰথমে প্ৰতিবেদন কৰা বেংক বা বিত্তীয় কোম্পানীৰ পৰা ভুল বা পুৰণি CIB তথ্য সংশোধন কৰিব লাগে। ঋণাত্মক CIB নথিয়ে অনাদায়কাৰী বুলি চিহ্নিত হোৱাৰ সংকেত দিব পাৰে; ঋণক ক্ষতিগ্ৰস্ত হিচাপে লিখি পেলালেও দায় স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে মচি নাযায়। অভিযোগ নিষ্পত্তি নহ’লে শাখা বা দায়বদ্ধ কাৰ্যালয়ৰ পৰা ঋণদাতাৰ অভিযোগ কোষলৈ, তাৰ পিছত Bangladesh Bank-ৰ CIPC-লৈ যাব পাৰে; নম্বৰ 16236, ইমেইল, অনলাইন বা লিখিতভাৱে যোগাযোগ কৰিব পাৰি। CIPC-এ নিজৰ অধিকাৰক্ষেত্ৰৰ বাহিৰৰ বিষয়, নামবিহীন বা স্বাক্ষৰবিহীন আবেদন, তৃতীয় পক্ষৰ অভিযোগ বা আদালতত চলি থকা প্ৰক্ৰিয়া চম্ভালে নোৱাৰে। বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানে বকেয়া ঋণৰ বাবে ঋণ আদায় আদালত (Artha Rin Adalat)-ত গোচৰ কৰিব পাৰে। বন্ধক বা lien-যুক্ত জামিনৰ ক্ষেত্ৰত গোচৰ কৰাৰ আগতে প্ৰতিষ্ঠানে সাধাৰণতে আইনত অনুমোদিত বিক্ৰীৰ অধিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰি বিক্ৰীৰ ধন জমা দিব লাগে। আদালতে একপক্ষীয় ডিফল্ট ৰায় দিব পাৰে; সেই ৰায় বাতিল কৰাত 30 দিনৰ সময়সীমা থাকে আৰু সাধাৰণতে নিৰ্ধাৰিত পৰিমাণৰ 10% জমা দিব লাগে। প্ৰযোজ্য নিয়মত আদালতৰ মধ্যস্থতা বা আন বিকল্প বিবাদ নিষ্পত্তি উপলব্ধ হ’ব পাৰে। গোচৰভেদে প্ৰক্ৰিয়াৰ সময় বেলেগ হয়। Bankruptcy Act 1997-এ বাংলাদেশত দেউলীয়া আদালত, ঋণদাতা বা ঋণগ্ৰস্তৰ আবেদন, receiver, সম্পত্তি বিতৰণ, ঋণমুক্তিৰ ব্যৱস্থা আৰু আপীলৰ কথা নিৰ্ধাৰণ কৰে। আপীলৰ সময়সীমা 60 দিন আৰু পুনৰীক্ষণৰ সময়সীমা 30 দিন। দেউলীয়া প্ৰক্ৰিয়াই ব্যক্তিগত ভোক্তা-ঋণ সম্পূৰ্ণৰূপে মচি পেলায় বুলি স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ক’ব নোৱাৰি; যোগ্য আইনজীৱীৰ পৰামৰ্শ লওক। আৰ্থিকভাৱে অভাৱগ্ৰস্ত আৰু দেউলীয়া আবেদনকাৰীয়ে বিধিগত চৰ্ত পূৰণ কৰিলে National Legal Aid Services Organization আৰু District Legal Aid Committee-ৰ সৈতে যোগাযোগ কৰিব পাৰে। পৰিশোধ, নিষ্পত্তি বা অনুমোদিত ব্যৱস্থাৰ পিছত লিখিত চুক্তি, পৰিশোধৰ ৰচিদ, জামিন মুকলি আৰু CIB তথ্য নবীকৰণ পৰীক্ষা কৰিব লাগে। ব্যক্তিগত ঋণ আৰু চৰকাৰী ঋণ পৃথক কৰি চাব লাগে: 2025-ৰ ডিচেম্বৰৰ শেষত বাংলাদেশৰ মুঠ বৈদেশিক ঋণ USD 113.52 বিলিয়ন আছিল; ইয়াৰ 82.33% ৰাজহুৱা আৰু 17.67% ব্যক্তিগত। 31 December 2025-ত চৰকাৰী গেৰাণ্টি BDT 106,973 crore আছিল; এইবোৰ সম্ভাব্য দায়, অতিৰিক্ত ঋণৰ মজুত নহয়।