বাংলাদেশত দক্ষতা উন্নয়ন

বাংলাদেশৰ দক্ষতা উন্নয়ন ব্যৱস্থা কাৰ্যগতভাৱে প্ৰতিষ্ঠিত, কিন্তু প্ৰতিষ্ঠানগতভাৱে খণ্ডিত। দেশজুৰি একত্ৰিত অব্যাহত শিক্ষা ব্যৱস্থা, পাঠ্যক্ৰমৰ স্থানৰ সাধাৰণ অধিকাৰ, দৰমহাসহ শিক্ষাৰ ছুটি বা সম্পূৰ্ণ খৰচ বহনৰ ব্যৱস্থা নাই। ইয়াৰ সলনি, প্ৰদানকাৰী, পেছা, লক্ষ্যগোট, অঞ্চল, পাঠ্যক্ৰমৰ আসন আৰু বৰ্তমান জাননীয়ে প্ৰৱেশৰ সম্ভাৱনা নিৰ্ধাৰণ কৰে। কাৰিকৰী আৰু বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণৰ উপৰি অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা, সাক্ষৰতা-উত্তৰ শিক্ষা, ব্যৱহাৰিক দক্ষতা, অব্যাহত শিক্ষা, উদ্যোগভিত্তিক শিক্ষণ আৰু স্ব-নিৰ্দেশিত ডিজিটেল শিক্ষণ অন্তৰ্ভুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ (National Skills Development Authority) NSDA Act 2018, National Skills Development Policy 2022 আৰু National Action Plan 2022–2027-ৰ অধীনত দক্ষতা ব্যৱস্থাৰ সমন্বয় কৰে। ই চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠান, বেচৰকাৰী সংস্থা আৰু উদ্যোগ সংগঠনৰ সৈতে কাম কৰে। ইয়াৰ দায়িত্বৰ ভিতৰত কৰ্মশক্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ পূৰ্বানুমান, প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান আৰু মূল্যায়ন কেন্দ্ৰৰ পঞ্জীয়ন, পাঠ্যক্ৰমৰ accreditation, পাঠ্যক্ৰম, প্ৰশিক্ষক আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীৰ তথ্য পৰিচালনা, আৰু দক্ষতা মূল্যায়ন তথা প্ৰমাণীকৰণৰ ব্যৱস্থা অন্তৰ্ভুক্ত। Industry Skills Council-সমূহে নিৰ্দিষ্ট অৰ্থনৈতিক খণ্ডৰ সৈতে সমন্বয়ত সহায় কৰে। Bangladesh National Qualifications Framework (BNQF) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় দক্ষতা-যোগ্যতা কাঠামো (NSQF)-এ বৃত্তিগত দক্ষতাক ছটা স্তৰত শ্ৰেণীবদ্ধ কৰে। competency-based পাঠ্যক্ৰমত কৰ্মস্থলীৰ বাহিৰৰ শিক্ষণৰ বাবে Level 1-ত কমেও 360 ঘণ্টা আৰু প্ৰতিটো উচ্চতৰ স্তৰত অতিৰিক্ত 270 ঘণ্টা পৰামৰ্শ দিয়া হৈছে। কৰ্মস্থলীকেন্দ্ৰিক শিক্ষণত Level 1-ত কমেও 160 ঘণ্টা আৰু প্ৰতিটো উচ্চতৰ স্তৰত অতিৰিক্ত 216 ঘণ্টাৰ নিৰ্দেশনা আছে। তথাপি প্ৰকৃত সময় আৰু প্ৰয়োজনীয়তা পেছা আৰু নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি বেলেগ হয়। পূৰ্বৰ শিক্ষণৰ স্বীকৃতি (Recognition of Prior Learning, RPL)-এ আগতেই আহৰণ আৰু প্ৰদৰ্শন কৰা বৃত্তিগত দক্ষতা নথিভুক্ত কৰিব পাৰে। RPL-এ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে শৈক্ষিক ডিগ্ৰী নিদিয়ে। Bangladesh Technical Education Board (BTEB)-এ, আন বিষয়ৰ লগতে, National Skill Standard Basic Certificate Course নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই পাঠ্যক্ৰম 360 ঘণ্টাৰ আৰু ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি তিনি বা ছমাহত আগবঢ়োৱা হয়। অনলাইনত পঞ্জীয়ন হয়; লিখিত অন্তিম পৰীক্ষা আৰু ব্যৱহাৰিক অন্তিম পৰীক্ষা থাকে। BTEB-এ Advanced Certificate-ৰ দৰে দীঘলীয়া পাঠ্যক্ৰমসহ বিশেষ আৰু খণ্ডভিত্তিক পাঠ্যক্ৰমো আগবঢ়ায়। যোগ্যতাৰ স্বীকৃতি দায়িত্বশীল ব’ৰ্ডৰ নিয়ম আৰু প্ৰাসংগিক মূল্যায়ন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। Directorate of Youth Development (DYD)-এ 64টা জিলা কাৰ্যালয় আৰু 64টা Youth Training Centre চলায়। প্ৰতিষ্ঠানিক পাঠ্যক্ৰম অফাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি একৰ পৰা ছমাহ চলে আৰু 41টা পেছা সামৰে। অনানুষ্ঠানিক পাঠ্যক্ৰম প্ৰায়ে সাতৰ পৰা 21 দিন চলে, স্থানীয় চাহিদা অনুসৰি হয়, আৰু দহটা Metro Thana আৰু 501টা উপ-জিলা (Upazila)-ত দিয়া হয়। উদাহৰণত কম্পিউটাৰ আৰু তথ্য-যোগাযোগ প্ৰযুক্তি, graphic design, electronics, Refrigeration and Air Conditioning, electrical engineering, কৃষি, মৎস্য আৰু পশুপালন আছে। কম্পিউটাৰ আৰু তথ্য-যোগাযোগ প্ৰযুক্তি বা graphic design-ৰ ছমহীয়া মৌলিক পাঠ্যক্ৰমত 1,000 BDT নামভৰ্তি মাচুল থাকিব পাৰে। electronics, Refrigeration and Air Conditioning বা electrical engineering-ৰ তুলনীয় অফাৰত 300 BDT উল্লেখ আছে। কৃষি, পশুপালন, প্ৰাথমিক চিকিৎসা বা মৎস্যৰ তিনি-মহীয়া আবাসিক পাঠ্যক্ৰমত 100 BDT নামভৰ্তি মাচুল, 100 BDT ঘূৰাই পোৱা জামানত, আৰু মাহে 4,500 BDT ভাট্টা থাকিব পাৰে। উপ-জিলা পৰ্যায়ৰ অনানুষ্ঠানিক পাঠ্যক্ৰম বিনামূলীয়া হ’ব পাৰে। DYD-এ পৃথক জাননীৰে তাৰিখ, স্থান আৰু চৰ্ত প্ৰকাশ কৰে। DYD-ৰ সমাপ্তি প্ৰমাণপত্ৰই DYD যুৱ ঋণৰ প্ৰৱেশত সহায় কৰিব পাৰে, কিন্তু সাধাৰণ বৃত্তিগত স্বীকৃতিৰ বিকল্প নহয়। Bureau of Manpower Employment and Training (BMET)-এ Technical Training Centre, Institute of Marine Technology আৰু শ্ৰম বজাৰমুখী আন প্ৰতিষ্ঠান চলায়। ই চুটি আৰু বিশেষভাৱে সাজি দিয়া পাঠ্যক্ৰম, বৃত্তিগত প্ৰশিক্ষণ, দক্ষতা পৰীক্ষা, আৰু বাংলাদেশত চাকৰি বা বিদেশলৈ কাম কৰিবলৈ যোৱাৰ প্ৰস্তুতি দিয়ে। মাচুল, সময়, নামভৰ্তিৰ সময় আৰু প্ৰৱেশ কেন্দ্ৰ, পেছা আৰু বৰ্তমান জাননীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সেয়ে প্ৰব্ৰজন বা চাকৰিৰ প্ৰশিক্ষণ নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰস্তুতি; দেশজুৰি সাধাৰণ অব্যাহত শিক্ষা-দায়িত্ব নহয়। Bureau of Non-Formal Education (BNFE)-এ প্ৰাপ্তবয়স্কৰ সাক্ষৰতা, সাক্ষৰতা-উত্তৰ শিক্ষা, জীৱন-দক্ষতা, প্ৰাথমিক বৃত্তিগত দক্ষতা, সমাজভিত্তিক শিক্ষণ আৰু বেচৰকাৰী সংস্থাৰ সৈতে সহযোগিতাত গুৰুত্ব দিয়ে। এই অফাৰসমূহ সাধাৰণতে লক্ষ্যগোট বা প্ৰকল্পভিত্তিক; সাধাৰণভাৱে পাঠ্যক্ৰমৰ স্থানৰ অধিকাৰ সৃষ্টি নকৰে। 2025-ৰ BNFE নিৰ্দেশনাত বৃত্তিগত প্ৰশিক্ষণ প্ৰতিষ্ঠান, পাঠ্যক্ৰম আৰু মূল্যায়ন কেন্দ্ৰৰ পঞ্জীয়ন, competency-based পাঠ্যক্ৰম, চলিত আৰু অন্তিম পৰীক্ষা, প্ৰমাণপত্ৰ, আৰু পৃথক আংশিক দক্ষতাৰ বাবে Statement of Achievement-ৰ ব্যৱস্থা আছে। প্ৰতিষ্ঠান, কোম্পানী আৰু সমাজভিত্তিক শিক্ষণো অন্তৰ্ভুক্ত। অক্ষম ব্যক্তিৰ বাবে সেৱা দিয়া প্ৰতিষ্ঠান আৰু লিংগ-সংবেদনশীল আন্তঃগাঁথনিৰ প্ৰয়োজনীয়তাই প্ৰৱেশ উন্নত কৰাৰ উদ্দেশ্য ৰাখে। এটা উদাহৰণ হৈছে Effective Literacy and Practical Skills Training কাৰ্যসূচী। ইয়াৰ লক্ষ্য আছিল অষ্টম শ্ৰেণীৰ আগতে পঢ়া এৰা 14–24 বছৰীয়া যুৱক-যুৱতী; ই 11টা পেছা সামৰি September 2025-ৰ পৰা February 2026-লৈ চাৰিৰ পৰা ছমাহ, অৰ্থাৎ 460 ঘণ্টা চলিছিল। লক্ষ্য আছিল 4,312 অংশগ্ৰহণকাৰী; 4,198জনক সামৰা হৈছিল। Cox’s Bazar-ৰ SKILFO কাৰ্যসূচীত আঠটা Upazila অংশ লৈছিল; লক্ষ্যগোট আছিল 13টা পেছাত 14–18 বছৰীয়া লোক। এই কাৰ্যসূচীতো চাৰিৰ পৰা ছমাহ, বা 460 ঘণ্টাৰ ব্যৱস্থা আছিল; 6,825জনৰ লক্ষ্যৰ বিপৰীতে 6,805জনক সামৰা হৈছিল। এই সংখ্যা নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যসূচীৰ; বাংলাদেশৰ সকলোৰে বাবে সাধাৰণ অফাৰ বুলি ধৰিব নালাগে। Bangladesh Open University (BOU)-এ মুক্ত আৰু দূৰশিক্ষাৰ নমনীয় আনুষ্ঠানিক পথ দিয়ে। উদাহৰণত Certificate in Management, Certificate in Livestock and Poultry, Certificate in Pisciculture and Fish Processing, আৰু Diploma in Youth in Development Work আছে। প্ৰৱেশ, মাচুল আৰু সময় পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি বেলেগ হয়। স্নাতক আৰু স্নাতকোত্তৰ শৈক্ষিক ডিগ্ৰী উচ্চ শিক্ষাৰ অন্তৰ্গত, প্ৰকৃত দক্ষতা-উন্নয়নৰ পৰিসৰৰ নহয়। ভাষাৰ পাঠ্যক্ৰম নিৰ্দিষ্ট বৃত্তিগত দক্ষতা উন্নয়নৰ অংশ হ’লেহে ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত। স্ব-নিৰ্দেশিত ডিজিটেল শিক্ষণ Muktopaath-ৰ দৰে মাধ্যমত উপলব্ধ। চৰকাৰী e-learning platform-ত মুক্ত অনলাইন পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষণ মডিউল আৰু পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি পৰীক্ষা তথা প্ৰমাণীকৰণৰ সুবিধা আছে। পাঠ্যক্ৰম বা অংশীদাৰৰ প্ৰমাণপত্ৰই BNQF, BTEB বা NSDA-ৰ যোগ্যতাৰ সৈতে সমতুল্যতা স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে প্ৰতিষ্ঠা নকৰে। সঁজুলি, ইণ্টাৰনেট সংযোগ, আৰু যথেষ্ট Bangla বা English ভাষা-দক্ষতাই প্ৰকৃত প্ৰৱেশত প্ৰভাৱ পেলায়। ডাঙৰ চহৰৰ বাহিৰত সমাজ, Upazila আৰু কোম্পানীৰ কেন্দ্ৰই প্ৰৱেশ সহজ কৰিব পাৰে। প্ৰৱেশৰ বাবে অষ্টম শ্ৰেণীলৈ পঢ়াৰ পৰা SSC বা HSC-লৈকে শিক্ষাগত স্তৰ লাগিব পাৰে। বয়স, বাসস্থান, লিংগ, পূৰ্বৰ পেছা, চাকৰিৰ লক্ষ্য, প্ৰব্ৰজনৰ লক্ষ্য আৰু উপলব্ধ আসনো প্ৰাসংগিক হ’ব পাৰে। বহু অফাৰ যুৱক-যুৱতী, মহিলা, স্কুল এৰা লোক, চাকৰি বিচৰা লোক, অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ কৰ্মী বা নিৰ্দিষ্ট চাকৰিৰ লক্ষ্য থকা লোকৰ বাবে। এই লক্ষ্যগোটসমূহ প্ৰতিটো পাঠ্যক্ৰমৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে মিল নাথাকে। সময়সীমা, নথি, বাছনি আৰু পৰীক্ষা নিৰ্ধাৰণ কৰে দায়িত্বশীল প্ৰতিষ্ঠানৰ বৰ্তমান জাননী বা তালিকাই। চৰকাৰী অফাৰ প্ৰায়ে ৰাজসাহায্যযুক্ত বা কম খৰচৰ। কিন্তু ব্যক্তিগত, অলাভজনক, মুক্ত আৰু শ্ৰম বজাৰমুখী প্ৰদানকাৰীৰ মাচুল বেলেগ হয়। পাঠ্যক্ৰমৰ মাচুলৰ উপৰি পৰীক্ষা বা মূল্যায়ন, যাতায়াত, থকা-খোৱা, ইণ্টাৰনেট আৰু উপযুক্ত সঁজুলিত খৰচ হ’ব পাৰে। BTEB, NSDA আৰু BNFE-ৰ মাচুলৰ বাবে একে দেশজোৰা নিৰ্ধাৰিত পৰিমাণ প্ৰকাশিত নহয়। উপস্থিতি, নথিভুক্তকৰণ আৰু পৰীক্ষাৰ চৰ্ত সংশ্লিষ্ট পাঠ্যক্ৰমৰ নিয়ম অনুসৰি প্ৰযোজ্য। পৰ্যালোচিত উৎসত দৰমহাসহ শিক্ষাৰ ছুটি, সম্পূৰ্ণ খৰচ বহন বা পাঠ্যক্ৰমৰ স্থানৰ কোনো সাধাৰণ দেশজোৰা অধিকাৰ নাই। বাংলাদেশত দক্ষতা উন্নয়নত অংশগ্ৰহণ ব্যাপক, কিন্তু সমীক্ষা অনুসৰি ইয়াৰ মাপ বেলেগ। Bangladesh SDG 4.3.1 portal-এ Labour and Adult Skills survey অনুসৰি 2023-ত 15.24 শতাংশ লোকে আগৰ 12 মাহত আনুষ্ঠানিক বা অনানুষ্ঠানিক প্ৰশিক্ষণ লৈছিল বুলি জনায়; পুৰুষৰ বাবে 12.44 শতাংশ আৰু মহিলাৰ বাবে 13.79 শতাংশ। Survey of Vital Registration System-ত 15–64 বছৰীয়াৰ বাবে 12.93 শতাংশ আৰু 15–24 বছৰীয়াৰ বাবে 38.15 শতাংশ উল্লেখ আছে। এই সংখ্যাসমূহ পৃথক মাপৰ ওপৰত ভিত্তি কৰা; একেলগে যোগ কৰিব নালাগে। একে সময়তে, অঞ্চল আৰু সামাজিক গোট অনুসৰি অসমানভাৱে নথিভুক্ত হোৱা বৃত্তিগত দক্ষতা উন্নয়নৰ যথেষ্ট চাহিদা এইবোৰে দেখুৱায়।