बंगलादेशका बैंकहरू

Bangladesh Bank (BB) केन्द्रीय बैंक, नियामक र पर्यवेक्षक हो; यसको अधिकार Bangladesh Bank Order 1972, Bank Company Act 1991 र Payment and Settlement System Act 2024 बाट आउँछ। 5 September 2026 को BB विवरणमा 63 अनुसूचित बैंक छन्: 7 राज्य स्वामित्वका वाणिज्य बैंक, 3 विशेष बैंक, 43 निजी वाणिज्य बैंक र 9 विदेशी वाणिज्य बैंक। निजी वाणिज्य बैंकमध्ये 33 परम्परागत र 10 इस्लामी शरियामा आधारित छन्। इजाजतप्राप्त एउटा डिजिटल वाणिज्य बैंकले अझै वाणिज्यिक कारोबार सञ्चालन गर्ने अनुमति पाएको थिएन। पाँच गैर-अनुसूचित बैंक विशेष उद्देश्यका लागि छन् र सबै प्रकारका बैंकिङ सेवा दिँदैनन्। वित्त कम्पनी बैंकभन्दा अलग हुन्; तिनले माग निक्षेप लिन वा चेक, pay-order अथवा demand draft जारी गर्न पाउँदैनन्। ग्राहकले शाखा, ATM, नगद पुनर्चक्रण मेसिन, नगद जम्मा मेसिन, एजेन्ट बैंकिङ, इन्टरनेट बैंकिङ, मोबाइल बैंकिङ तथा मोबाइल वित्तीय सेवा (MFS) एजेन्ट वा बैंक शाखा प्रयोग गर्न सक्छन्। 1 September 2026 देखि विद्युतीय ग्राहक पहिचान (e-KYC) मा National Identity (NID) नम्बर, जन्ममिति र औँठाछाप वा अनुहार मिलान प्रयोग गर्न सकिन्छ। बैंकले आफैँ खाता खोल्ने वा कर्मचारीको सहयोगमा खाता खोल्ने सुविधा दिन सक्छन्। NID नभएकैले आवेदक स्वतः अयोग्य हुँदैन; बैंकले सामान्य KYC र थप जाँच प्रयोग गर्न सक्छ। सरल र नियमित e-KYC का कारोबार सीमा फरक हुन्छन्। Limited Transactions Account मा प्रति कारोबार नगद जम्मा वा झिकाइ BDT 100,000 र प्रतिमहिना BDT 300,000 सम्म सीमित हुन्छ; स्थानान्तरण प्रति कारोबार BDT 250,000 र प्रतिमहिना BDT 500,000 सम्म हुन्छ। विदेशी रेमिटेन्स र सरकारबाट व्यक्तिलाई हुने भुक्तानीमा निर्देशिका लागू हुन्छ, तर माथिका सीमा उल्लेखित छैनन्। Election Commission को NID Wing ले पहिचान स्रोत उपलब्ध गराउँछ र Bangladesh Financial Intelligence Unit (BFIU) ले सम्पत्ति शुद्धीकरणविरुद्ध तथा आतङ्कवाद वित्तपोषण नियन्त्रण सम्हाल्छ। सामान्य खातामा बचत खाता, चालु खाता, मुद्दती निक्षेप वा FDR, Special Notice Deposit (SND) र विशेष निक्षेप योजना पर्छन्। बैंकले परम्परागत र इस्लामी शरियामा आधारित दुवै उत्पादन दिन्छन्। व्यक्तिगत खुद्रा खातामा न्यूनतम मौज्दात र मर्मत शुल्क छैन; औसत मौज्दात BDT 10,000 वा कम भए मर्मत शुल्क पनि लाग्दैन। अन्य शुल्क बैंकअनुसार फरक हुन्छ र अनलाइन वा शाखामा उपलब्ध Schedule of Charges मा हुनुपर्छ। Bangladesh Deposit Protection Act 2026 ले Bank Deposit Insurance Act 2000 प्रतिस्थापन गरेको छ; BB ले Deposit Protection System व्यवस्थापन गर्छ। प्रत्येक संस्थामा प्रति निक्षेपकर्ता BDT 200,000 सम्म संरक्षण हुन्छ र एउटै संस्थाका खाताहरू जोडेर गणना गरिन्छ। वित्त कम्पनी 1 July 2028 देखि प्रणालीमा समावेश हुनेछन्। MFS मौज्दात स्वतः बैंक निक्षेप होइन; यो trust-cum-settlement व्यवस्थाअन्तर्गत चल्छ। बंगलादेशका भुक्तानी प्रणालीका फरक प्रयोजन छन्। Bangladesh Automated Clearing House Payment System (BACPS) ले चेकको डिजिटल प्रतिमा र क्लियरिङ सम्हाल्छ। Bangladesh Electronic Funds Transfer Network (BEFTN) ले तलब, रेमिटेन्स, सरकारी भुक्तानी र बिलसमेतका कागजरहित अन्तरबैंक क्रेडिट तथा डेबिट समर्थन गर्छ। National Payment Switch Bangladesh (NPSB) ले अन्तरबैंक ATM, बिक्रीस्थल (POS) र इन्टरनेट बैंकिङ स्थानान्तरण जोड्छ। Bangladesh Real Time Gross Settlement (BD-RTGS) ले उच्च रकम वा समय-संवेदनशील स्थानान्तरण सम्हाल्छ, सामान्यतया BDT 100,000 बाट सुरु हुन्छ; ग्राहक शुल्कको अधिकतम BDT 100 हो। Interoperable Digital Payment Transaction Platform (IDTP), राष्ट्रिय TakaPay कार्ड योजना र Bangla QR ले अन्तरसञ्चालनयोग्य डिजिटल भुक्तानी दिन्छन्। MFS ले नगद जम्मा र झिकाइ, व्यक्ति-व्यक्ति, व्यक्ति-व्यवसाय, व्यवसाय-व्यक्ति, व्यक्ति-सरकार र सरकार-व्यक्ति भुक्तानी समर्थन गर्छ। MFS बाट बाहिरिने सीमापार स्थानान्तरण हुँदैन; भित्रिने रेमिटेन्स अनुसूचित बैंक माध्यमबाट BDT मा आउँछ। बैंकले डेबिट, क्रेडिट, प्रिपेड र भर्चुअल कार्ड जारी गर्छन्। अनुसूचित वाणिज्य बैंकले क्रेडिट कार्ड जारी गर्छन्; विदेशी मुद्रा कार्ड Authorised Dealer बैंकबाट मात्र लिन सकिन्छ। क्रेडिट कार्ड आवेदक कम्तीमा १८ वर्षको हुनुपर्छ र बैंकको e-TIN, सफा CIB तथा KYC आवश्यकता पूरा गर्नुपर्छ। असुरक्षित व्यक्तिगत क्रेडिट कार्डको अधिकतम सीमा BDT 2,000,000 र कुल सुरक्षित सीमा BDT 4,000,000 हो। नगद अग्रिम कार्ड सीमाको ५०% भन्दा बढी हुन पाउँदैन र प्रभावकारी वार्षिक ब्याजदर 25% नाघ्न पाउँदैन। सक्रिय गर्न OTP सहमति चाहिन्छ। बैंकले मासिक विवरण पठाउँछन् र ब्याज लाग्नुअघि कम्तीमा १४ दिन दिन्छन्। कार्डसम्बन्धी उजुरी ३० पात्रो दिनभित्र स्पष्ट गर्नुपर्छ; हराएको वा दुरुपयोग भएको शङ्का भए बैंकको चौबीसै घण्टे माध्यमबाट जुनसुकै बेला खबर गरी कार्ड रोक्न सकिन्छ। अनलाइन, ई-वाणिज्य, अन्तरबैंक र कार्ड उपस्थित नभएका कारोबारमा दुई-कारक प्रमाणीकरण चाहिन्छ। बैंकिङ सुरक्षा उपायमा स्किमिङविरोधी नियन्त्रण, PIN इन्क्रिप्सन, ठगी पत्ता लगाउने प्रणाली, कारोबार सूचना र चौबीसै घण्टा चल्ने ATM CCTV पर्छन्; रेकर्ड कम्तीमा एक वर्ष राखिन्छ। Cybersecurity Framework V1.0 र ICT Security V4.0 ले थप नियन्त्रण तोक्छन्; डिजिटल बैंकका लागि व्यवसाय निरन्तरता योजना र वार्षिक बाह्य IT वा ICT लेखापरीक्षणसमेत पर्छन्। ग्राहकले PIN र OTP गोप्य राख्नुपर्छ, सूचना जाँच्नुपर्छ र दुरुपयोग शङ्का भए तुरुन्त खबर गर्नुपर्छ। हरेक बैंकले शाखा, क्षेत्रीय र प्रधान कार्यालयमा उजुरी कक्ष राख्नुपर्छ। उजुरी शाखाबाट बैंकको उजुरी कक्ष र त्यसपछि Bangladesh Bank को Customer Interest Protection Centre (CIPC) सम्म बढाउन सकिन्छ। CIPC ले अनलाइन, लिखित, bb.cipc@bb.org.bd इमेल वा 16236 हटलाइनबाट, कार्यदिनमा कार्यालय समयमा उजुरी लिन्छ। कारोबार अभिलेख, सम्पर्क विवरण र बैंकको अन्तिम जवाफ राख्नुहोस्। ग्राहकले कम्तीमा छ महिना कारोबार नगरे चालु वा SND खाता निष्क्रिय वा निष्क्रिय-निद्रा अवस्थामा जान सक्छ; बचत खातामा अवधि कम्तीमा १८ महिना हो। सरकारी, नाबालिग र अदालतका खातामा यी नियम लागू हुँदैनन्। खाता पुनःसक्रिय गर्न शाखा प्रबन्धकलाई लिखित अनुरोध दिनुपर्छ; पाँच वर्षभन्दा बढी भएपछि बैंकले नयाँ KYC माग्छ तर पुनःसक्रिय शुल्क लिन पाउँदैन। कारोबारबिना दस वर्षभन्दा बढी भए मौज्दात दाबी नगरिएको निक्षेप बन्छ र BB मा हस्तान्तरण हुन्छ। अर्को वर्षभित्र दाबी नगरिए सरकारी खातामा जान्छ।