Bangladesh Bank (BB) केंद्रीय बैंक, नियामक आ पर्यवेक्षक अछि; एकर आधार Bangladesh Bank Order 1972, Bank Company Act 1991 आ Payment and Settlement System Act 2024 अछि। 5 सितंबर 2026 केर BB स्थिति 63 अनुसूचित बैंक देखबैत अछि: 7 सरकारी वाणिज्यिक बैंक, 3 विशेष बैंक, 43 निजी वाणिज्यिक बैंक आ 9 विदेशी वाणिज्यिक बैंक। निजी वाणिज्यिक बैंकमे 33 पारंपरिक आ 10 इस्लामी शरीयत-आधारित बैंक अछि। एकटा लाइसेंसप्राप्त डिजिटल वाणिज्यिक बैंक केँ एखन धरि वाणिज्यिक परिचालन अनुमति नहि भेटल छल। पाँच गैर-अनुसूचित बैंक विशेष प्रयोजन पूरा करैत अछि आ बैंकिंगक पूरा सेवा नहि दैत अछि। वित्तीय कंपनी बैंकसँ अलग अछि; ओ माँग-जमा नहि लऽ सकैत अछि, चेक, पे-ऑर्डर वा डिमांड ड्राफ्ट जारी नहि कऽ सकैत अछि। ग्राहक शाखा, ATM, नकद पुनर्चक्रण मशीन, नकद जमा मशीन, एजेंट बैंकिंग, इंटरनेट बैंकिंग, मोबाइल बैंकिंग आ मोबाइल वित्तीय सेवा (MFS) एजेंट वा बैंक शाखा उपयोग कऽ सकैत छथि। 1 सितंबर 2026 सँ इलेक्ट्रॉनिक ग्राहक-पहचान (e-KYC) जाँच National Identity (NID) नंबर, जन्म-तिथि आ अंगुलि-छाप वा चेहरा मिलान उपयोग कऽ सकैत अछि। बैंक स्व-नामांकन वा सहायता-सहित नामांकन दऽ सकैत अछि। NID नहि रहब अपने-आप आवेदन रोकैत नहि; बैंक सामान्य KYC आ अतिरिक्त जाँच उपयोग कऽ सकैत अछि। सरल आ सामान्य e-KYC पर लेनदेन सीमा अलग होइत अछि। Limited Transactions Account मे प्रति लेनदेन BDT 100,000 आ प्रतिमास BDT 300,000 धरि नकद जमा वा निकासी; हस्तांतरण प्रति लेनदेन BDT 250,000 आ प्रतिमास BDT 500,000 धरि सीमित अछि। विदेशी प्रेषण आ सरकारसँ व्यक्ति भुगतान दिशानिर्देश अनुसार एहि सीमा बिना चलैत अछि। Election Commission केर NID Wing पहचानक स्रोत दैत अछि; Bangladesh Financial Intelligence Unit (BFIU) धन-शोधन विरोधी आ आतंक-वित्तपोषण नियंत्रण देखैत अछि। सामान्य खातामे बचत खाता, चालू खाता, मियादी जमा वा FDR, Special Notice Deposit (SND) आ विशेष जमा योजना अछि। बैंक पारंपरिक आ इस्लामी शरीयत-आधारित उत्पाद दैत अछि। व्यक्तिगत खुदरा खातामे न्यूनतम शेष नहि आ रखरखाव शुल्क नहि; औसत शेष BDT 10,000 वा कम हो तँ सेहो रखरखाव शुल्क नहि। अन्य शुल्क बैंक अनुसार बदलैत अछि आ ऑनलाइन वा शाखा पर Schedule of Charges मे होबाक चाही। Bangladesh Deposit Protection Act 2026, Bank Deposit Insurance Act 2000 केर स्थान लेल, आ BB Deposit Protection System चलबैत अछि। सुरक्षा प्रत्येक संस्थामे प्रति जमाकर्ता BDT 200,000 धरि सीमित अछि; एके संस्थाक खाता जोड़ल जाइत अछि। वित्तीय कंपनी 1 जुलाई 2028 सँ प्रणालीमे आबयवाली अछि। MFS शेष अपने-आप बैंक जमा नहि; ई trust-cum-settlement व्यवस्था अंतर्गत चलैत अछि। बांग्लादेशी भुगतान प्रणाली अलग-अलग काज करैत अछि। Bangladesh Automated Clearing House Payment System (BACPS) चेक-छवि आ क्लियरिंग संभालैत अछि। Bangladesh Electronic Funds Transfer Network (BEFTN) वेतन, प्रेषण, सरकारी भुगतान आ बिल सहित कागज-विहीन अंतर-बैंक क्रेडिट आ डेबिट दैत अछि। National Payment Switch Bangladesh (NPSB) अंतर-बैंक ATM, बिक्री-बिंदु आ इंटरनेट बैंकिंग हस्तांतरण जोड़ैत अछि। Bangladesh Real Time Gross Settlement (BD-RTGS) उच्च-मूल्य वा समय-संवेदनशील हस्तांतरण संभालैत अछि, सामान्यतः BDT 100,000 सँ शुरू; ग्राहक शुल्क अधिकतम BDT 100 अछि। Interoperable Digital Payment Transaction Platform (IDTP), राष्ट्रीय TakaPay कार्ड योजना आ Bangla QR परस्पर-संचालनीय डिजिटल भुगतान दैत अछि। MFS नकद-जमा, नकद-निकासी, व्यक्ति-व्यक्ति, व्यक्ति-व्यापार, व्यापार-व्यक्ति, व्यक्ति-सरकार आ सरकार-व्यक्ति भुगतान दैत अछि। MFS बाहर देशमे हस्तांतरण नहि करैत अछि; भीतर आबयवला प्रेषण अनुसूचित-बैंक माध्यमसँ BDT मे अबैत अछि। बैंक डेबिट, क्रेडिट, प्रीपेड आ वर्चुअल कार्ड जारी करैत अछि। अनुसूचित वाणिज्यिक बैंक क्रेडिट कार्ड जारी करैत अछि; विदेशी-मुद्रा कार्ड केवल अधिकृत डीलर बैंक देत अछि। क्रेडिट कार्ड आवेदक कम-सँ-कम 18 वर्षक होथि आ बैंकक e-TIN, साफ CIB आ KYC शर्त पूरा करथि। असुरक्षित व्यक्तिगत क्रेडिट कार्ड सीमा अधिकतम BDT 2,000,000 आ कुल सुरक्षित सीमा BDT 4,000,000 अछि। नकद अग्रिम कार्ड-सीमाक 50% सँ बेसी नहि; प्रभावी वार्षिक ब्याज दर 25% सँ बेसी नहि। सक्रिय करबाक लेल OTP सहमति जरूरी अछि। बैंक मासिक विवरण दैत अछि आ ब्याज लागबाक पहिने कम-सँ-कम 14 दिन दैत अछि। कार्ड शिकायत 30 कैलेंडर-दिनमे स्पष्ट करबाक चाही; गुम भेल वा दुरुपयोगक संदेह हो तँ बैंकक 24 घंटाक माध्यमसँ कखनो रिपोर्ट आ ब्लॉक कऽ सकैत छी। ऑनलाइन, ई-कॉमर्स, अंतर-बैंक आ कार्ड-बिना-उपस्थिति लेनदेन लेल द्वि-कारक प्रमाणीकरण जरूरी अछि। बैंक सुरक्षा-नियंत्रणमे स्किमिंग-विरोधी उपाय, PIN एन्क्रिप्शन, धोखाधड़ी जाँच, लेनदेन सूचना आ चौबीस घंटा चलयवला ATM CCTV शामिल अछि; रिकॉर्ड कम-सँ-कम एक वर्ष राखल जाइत अछि। Cybersecurity Framework V1.0 आ ICT Security V4.0 अतिरिक्त नियंत्रण, डिजिटल बैंक लेल कारोबारी निरंतरता योजना आ सालाना बाहरी IT वा ICT ऑडिट सहित, तय करैत अछि। ग्राहक PIN आ OTP गुप्त राखथि, सूचना जाँचथि आ संदिग्ध दुरुपयोग तुरन्त बताबथि। प्रत्येक बैंक शाखा, क्षेत्रीय आ मुख्यालय स्तर पर शिकायत प्रकोष्ठ रखत। शिकायत शाखासँ बैंक शिकायत प्रकोष्ठ आ तकर बाद Bangladesh Bank Customer Interest Protection Centre (CIPC) धरि बढ़ाओल जा सकैत अछि। CIPC ऑनलाइन, लिखित, bb.cipc@bb.org.bd ईमेल वा कार्य-दिन कार्यालय समयमे 16236 हेल्पलाइन द्वारा शिकायत लैत अछि। लेनदेन रिकॉर्ड, संपर्क-विवरण आ बैंकक अंतिम उत्तर राखू। ग्राहकक लेनदेन कम-सँ-कम छह मास नहि हो तँ चालू वा SND खाता निष्क्रिय वा सुप्त भऽ सकैत अछि। बचत खाताक लेल अवधि कम-सँ-कम 18 मास अछि। सरकारी, नाबालिग आ अदालत खाता एहि नियमसँ बाहर अछि। शाखा प्रबंधक केँ लिखित अनुरोध देला पर फेर सक्रिय होइत अछि; पाँच वर्षसँ बेसी भेलापर बैंक नव KYC माँगैत अछि, मुदा पुनः सक्रिय करबाक शुल्क नहि लऽ सकैत अछि। दस वर्षसँ बेसी लेनदेन नहि हो तँ शेष लावारिस जमा बनि BB लग हस्तांतरित होइत अछि। अगिला एक वर्षमे दावा नहि कएलापर सरकारी खाता मे चलि जाइत अछि।
बांग्लादेशमे बैंक
बांग्लादेशी बैंकिंग व्यवस्थामे Bangladesh Bank केर निगरानीवला अनुसूचित बैंक, विशेष संस्था, विदेशी बैंक तथा पारंपरिक आ इस्लामी शरीयत-आधारित निजी बैंक शामिल अछि। बैंक शाखा, ATM, एजेंट आ ऑनलाइन वा मोबाइल माध्यमसँ जमा खाता, भुगतान, कार्ड आ डिजिटल पहुँच दैत अछि। संस्थाक चुनाव उपलब्ध उत्पाद, शुल्क, सेवा-स्थान आ कार्ड वा ऐप स्वीकृति पर असर करैत अछि; जमा सुरक्षा एखन प्रत्येक संस्थामे प्रति जमाकर्ता BDT 200,000 धरि अछि।
Tip
बांग्लादेशमे वास्तविक उपयोगक पहुँच-माध्यम, खाता-प्रकार, प्रकाशित शुल्क आ भुगतान-सेवा अनुसार अनुसूचित बैंक चुनू। जमा BDT 200,000 सँ बेसी हो तँ प्रत्येक जमाकर्ता आ संस्थाक सुरक्षा-सीमा ध्यानमे राखू; सभ शेष पर एक समान सुरक्षा अछि से नहि मानू। बैंक चुनबाक हिस्सा सुरक्षा नियंत्रण, कार्ड संभाल आ शिकायत बढ़ेबाक प्रक्रिया सेहो अछि।

