افغان سنتلری واحد ملی نظام تشکیل ائتمیر. آیلَهلر، یاشلی خویش‌لر، محلّه‌لر، صنعت‌کار جمعیتلری و باتجربه اوستادلار عادت و مهارت‌لری عموماً غیررسمی کئچیریر. اطلاعات و مدنییت ناظیرلیگی، خلق مدنییتی اداره‌سی و مادی اولمایان مدنی میراث دفترى بعضی عمل‌لری سندلشدیریر؛ افغانستان علوم آکادمی‌سینین مردم‌نگاری آراشدیرما موزئیی مختلف ولایت و جمعیتلردن گئیم، زینت، ائوی اشیالاری و فلز ایشلرینی قورویور. اؤلکه میقیاسیندا یکدست ال‌چاتیم قایدا‌لاری، اؤدَنی‌ش یا ایجاز خدمتی یوخدور. ایل دؤورونه تقریباً ۲۱ مارسدا فارسی باهار یئنی ایل نوروز یا Nawrouz و قیش گوندؤنومونو نشانهلهین پاییزین سون گئجه‌سی یلدا یا چله داخیلدیر. یلدا عموماً یاشلی خویشین ائوینده قeyd اولونور؛ چراغلار ایشیغی و سو پاکلیغینی تمثیل ائدیر، نار، قارپیز، چغندر، عناب یا اوزون کیمی قیرمیزی مېوه‌لر سرو اولونور. نوروز ۲۰۲۴-ده UNESCO نامادی مدنی میراث لیستینه داخیل ائدیلیب؛ یلدا/چله ۲۰۲۲-ده داخیل اولموشدو. تطبیق ائدیلن امر به معروف و نهی از منکر قانونونا گؤره نوروز بایرامی ممنوعدور؛ ۲۱ مارس ۲۰۲۶-دا یئنی‌دن هشدارلار وئریلیب. یلدا ممنوعییتی ۲۴ دسامبر ۲۰۲۳-ده اعلان ائدیلدی و سونرا بو قاعده‌لره داخیل ائدیلدی. اجرا منطقهیه گؤره فرق ائدیر؛ کابولدا قادینلار زیارتگاهdan قایتاریلیب، مردلار ایسه داخیل اولوب. آیلَه عادتلری قارداشلیق، اجتماعی یاردیم، واسطه‌چیلیک و اؤیلنمه ترتیب‌لرینی شکللندیریر. نامزادی (نامزدی) اسلامی نکاح عقدیندن اؤنجه گله بیلر. اؤیلنمه‌ده اؤیلمک اؤنونده qarşıلیقلی نیت اظهارى ایجاب و قبول و شاهدلر دینی تأثیرلی ایشلَمه‌نین حصّه‌سی‌دیر. ۲۰۲۱ فرمانına گؤره، یاشلی قادینین مثبت رضایتı لازیمدیر و توافق اولونان مهریه (مهر) قادینین اؤزونه عاییددیر. ۲۰۲۵ فرمانı اؤیلنمه‌یه باغلی نقدی طلبلری (ولور، بابَیری، تویانه و خوشی) و اضافه خوراک و گئیم طلبلرینی ممنوع ائدیب. همون فرمان آشیری مهر، گرون اوتل و نقلیه، قاریشیقجینسییتلی جشن، موسیقی، رقص و اؤیلنمه‌ده تیریاندازی‌نی هدفلَیir. اجرا محلی فرقلی قالیر. زوری و اوشاق اؤیلنمه‌لری بو قاعده‌لره باخمایاراق داوام ائدیر؛ بورج یا مناقشه حل ائتمک اوچون قیز یا قادینین وئریلمه‌سی (باد) باره‌سینده گزارشلار قالیر. مقایسه‌لی گزارشلار ۲۰۲۴-ده ۳۲۳ مورد، ۲۰۲۵-ده ۷۴۶ مورد گؤستریر؛ بو آمار اؤلکهمیقیاسی یایغینلیغین تخمینی دئییل. یاس و تسلیّت عادتı (تعزیه) فرمانa گؤره دفن daxil اوچ گون یاس مدتینی əhatə ائدیر. محلّه و خویشلرین یاس ائوینده خوراکلا یاردیم ائتمه‌سی گؤزله‌نیلیر؛ اؤدَنی‌ش یا خیرییه یاردیمی الزاملی دئییل. وفات ائتمیش قادین اوچون گورستان انتخابی محلی عادتı ایزله‌ییر و اؤیله یا اوشاقلاری‌نا جهتله‌نه بیلر؛ اونون اؤز آتا آیلَسینین گورستانینا زوری کئچیریلمه‌سی رد ائدیلیب. گئیم منطقه و اتنیک کیملیگی گونده‌لیک یاشام و جشنلرله باغلاییر. یایغین گئیم ائشیالاری آراسیندا شلوار قمیض (سنتی لباس)، نَقشی‌لی گئیم، مختلف پارچا، زینت و باش اؤرتویو وار. پشتون، تاجیک، هزاره، اوزبک، ترکمن، نورستانی و پشایی جمعیتلری مختلف شکل و مواد ایشله‌دیر. فعلی قاعدهلر عمومی گئیم و ایشتیراکی، خاصاً قادین و قیزلار اوچون محدود ائدیر: ائودن خاریج بَدن و یوزو اؤرتْمَک طلبلری تطبیق اولونور؛ محرم همراهی (محرم) و جینسییتلرین آیریلیغی فالییتلره الچاتیمی تأثیرله‌یə بیلر. مردلار اوچون ساqqal و اسلامی گؤرونوش قاعده‌لری وار. وارث‌قالان گئیم و فعلی دولتی محدودیتلر آیری آیری نَظَرə آلینمالیدیر. توتولان تار سیم‌لی رباب سازı (rubab یا Rabab) توت آغاجیندان düzəlir و افغان و منطقه موسیقی سنتیدیر. باتجربه اوستادلار اونون قۇرۇلومو و چالینماسینی عملی تدریس و آیلَه‌لرده کئچیریر. رباب موسیقی اؤیلنمه، جشن، یاس مراسمی، جمعیت مجلس‌لری و سنتی درمانلا باغلی‌دیر؛ همزمان مقام‌لار اؤیلنمه، رسانه و نقلیه‌لرده موسیقیه محدودیت تطبیق ائدیر؛ بازداشت و مربوط دستورلار مستندلشدیریلیب. بونا گؤره عمومی اجرا اوچون اؤلکه میقیاسیندا امن فرصت اولدوغونو فرض ائتمه‌مک اولماز. قالیاَیریک منطقه اهمیت‌لی‌دیر؛ مثلا بامیاندا آیلَه یا کارگاه ایشینی عایدات و محلی بازارلا باغلاییر. مستند پروژهلر چوخ زامان قادینلار و باشقا آسیب‌پذیر گروه‌لارین ایشتیراکی‌نی شامل ائدیر. سنتی ایپک تولیدی توت آغاجی، ایپک قورتی و پیله‌دن نخ بازماق، اریتماق، رنگلَمه و دؤشَمه‌یه قَدَرینجی زنجیری əhatə ائدیر. ایپک پارچا، قالی، راهرو اؤرتویو و پرده اؤیلنمه، یاس و آیلَه مجلس‌لرینده ایشله‌نه بیلر. بهزاد سبکینده مینیاتور نقاشلیغی خصوصی کارگاه، قالری، دانشگاه و دولتی یا خصوصی مؤسسه‌لرده تمرین و عملی درس دؤورلریله کئچیریلیر؛ قصه، افسانه و ارزش‌لری ده گؤستریر. نورستان آغاج‌اَیشلَمه‌سی کوچ، مناقشه و سنتی مواد و ساختی بدل ائتمه‌سینه گؤره ضعیفلَییب؛ مستند ائدیلن صنعت‌کارلارین چوخو بوگون کابولدا ایشله‌ییر. نَقشدوزی، پارچا‌هنر، زینت و فلز ایشلری اساساً محلی، آیلَه‌اساسلی یا صنعتکارلیق عمل‌لری کیمی قالیر. مناقشه، کوچ، شهری‌لَشمه، بازار تغییرلری و اوْچوز بدل موادلار نسلدن-نسله کئچیرمه‌نی چتینلشدیرir. جشن، موسیقی و تصویر محدودیت‌لری، قادین و قیزلارین عمومی ایشتیراکینا محدودیتلر ده مدنییتین گؤرونورلوغو و عملینی تأثیرلهییر. UNESCO مدنی شَرایِطین چتینلیگینی و طبیعی بلآلارین قورونما اوستونده تأثیرینی qeyd ائدیر. بونا گؤره داواملیلیق خاصاً ائولرده، محلی جمعیتلرده و کارگاهلاردا گؤرونور. دولتی قاعدهلر و عمومی ال‌چاتیم معلوماتی ۴ سپتامبر ۲۰۲۶ وضعیتینی əks etdirir.
افغانستاندا سنت‌لر
افغانستاندا سنت‌لر آیلَه یاشامین‌دا، ایل دؤورونده، گئیمده، موسیقی و صنعت‌کارلیقدا وارث‌قالان عادت، رمز و اظهار شکل‌لرینی شامل ائدیر. اونلار اساساً ائولرده، محلّه‌لرده، دینی و اجتماعی جمعیتلرده و کارگاهلاردا نسلدن-نسله کئچیر. عمل منطقه، اتنیک گروه، شهری یا کؤی وضعیتینه و فعلی دولتی تنظیمه گؤره فرق ائدیر.
Tip
افغانستاندا سنتلری اؤلکهمیقیاسی یکدست قاعده کیمی حساب ائتمه‌یین؛ همیشه منطقه، جمعیت و مشخص مراسمی نَظَردَ ساخلا‌یین. جشن، اؤیلنمه و عمومی مراسم‌لرده فعلی قاعدهلر ال‌چاتیم، موسیقی، گئیم و جینسییت آیری‌لیغینی وارث عادتدن داها چوخ تعیین ائده بیلر. بونا گؤره خصوصی آیلَه یا جمعیت ایشلَمه‌لری چوخ زامان عمومی مراسم‌دن اؤنگؤروله‌بیلن‌دیر.