دەوڵەت لە ئەفغانستان

دەسەڵاتی دەوڵەت زۆر ناوەندگەرایە. فەرمانڕەوا (ئەمیر) لە سەرەوەی سەرۆک وەزیران، جێگرەکانی، کابینە، وەزارەت و بەڕێوەبەرایەتییەکانە. وەزارەتی ناوخۆ بەرپرسی پۆلیس و کارگێڕیی مەدەنییە، وەزارەتی بەرگری بەرپرسی هێزە چەکدارەکانە، بەڕێوەبەرایەتی گشتیی هەواڵگری بەرپرسی خزمەتگوزارییەکانی هەواڵگرییە، وەزارەتی دادپەروەری پێداچوونەوەی یاسایی و یارمەتیی یاسایی دەکات، و وەزارەتی دارایی بەرپرسی دارایی گشتییە. وەزارەتی بەهێزکردنی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە ڕێساکانی ڕەفتاری گشتی کۆنتڕۆڵ دەکات و سکاڵا وەردەگرێت. پۆستە سەرکردایەتییەکان بە زۆری لەلایەن شوێنکەوتووانی پیاوی تاڵیبانەوە گیراون. دەستووری ٢٠٠٤ بە فەرمی ئەفغانستانی وەک دەوڵەتێکی سەربەخۆ، یەکگرتوو و دابەشنەکراو، لەگەڵ سێ لقەی حکومەت، کۆمەڵەی نیشتمانی، ئەنجومەنی هەڵبژێردراوی پارێزگا و ناوچە و هەڵبژاردنی شارەوانی وەسف دەکرد. ئەو سیستەمە لە دوای گرتنەدەستەوە ڕاگیراوە. وەزارەتی دادپەروەری دەستوورەکانی پێشووی وەک بەکارنەماو تۆمار دەکات؛ دەستوورێکی نوێ بەڵگەدار نەکراوە. بنەمای یاسایی پێکهاتووە لە لێکدانەوەی شەریعەت، قورئان، سوننەت، فقهی حەنەفی، فەرمانەکانی ئەمیر و بڵاوکراوەکانی ڕۆژنامەی فەرمی. یاسادانان و بڕیاری سیاسی بە زۆری لە پشت دەرگای داخراو و بەبێ ڕاوێژی گشتیی نیشاندراو یان چاودێریی فەرمیی پەرلەمان ئەنجام دەدرێن. ئەفغانستان بە ٣٤ پارێزگا دابەش دەبێت، کە بە یەکە پارێزگاییەکان (وِلایەت)یش ناسراون؛ هەروەها ناوچە (وولسەوالی)، نووسینگەی پارێزگایی و شارەوانی هەن. والیی پارێزگا و ناوچە و شارەوانەکان دادەمەزرێنرێن. ئاستی فیدراڵی یان خودموختاری نییە. ئەنجومەنی عالمان (ئەنجومەنی عالمان) لە هەموو ٣٤ پارێزگادا هەیە. پیران، زانایانی ئایینی و دامەزراوەکانی دەوڵەت ناکۆکیی ناوخۆیی چارەسەر دەکەن، هەرچەندە گرنگی و جێبەجێکردنی کردەوەییی ڕێنماییەکانی دەوڵەت لە ناوچەکاندا جیاوازە. خزمەتگوزارییەکانی دەوڵەت، لەوانە ناسنامەی نیشتمانی (Tazkira) و پاسپۆرت، تۆماری بارودۆخی مەدەنی، باج و گومرک، دادگا، تەندروستی، پەروەردە و ئاسایشی گشتی دەگرنەوە. دەستگەیشتن و ڕێکاری کار بە جۆری خزمەتگوزاری، هاووڵاتیبوون، بەڵگەنامە، شوێنی نیشتەجێبوون، ئاسایش و ڕەگەزەوە پەیوەستن. ژنان لە دەستگەیشتنی ڕاستەوخۆ بە دادگا زیانی زۆریان پێدەگات؛ مەرجی هاوەڵی پیاو ڕاپۆرت کراوە. خزمەتگوزاریی دادگا بە فەرمی بەخۆڕاییە، بەڵام خشتەی یەکگرتووی سەرانسەریی کرێ و ماوە بەڵگەدار نەکراوە. ناوبژیوانی نافەرمیی خێزان، پیران و ئەنجومەنی عالمان بەشێک لە ڕێڕەوی فەرمی جێدەگرێتەوە، بەڵام کاریگەریی یاسایی هاوتا یان بە شێوەیەکی باوەڕپێکراو جێبەجێکراو دروست ناکات. پارەدانی خانەنشینییش بەهۆی گرفتە دارایی و کارگێڕییەکان دوا دەکەوێت. دارایی گشتی بە زۆری لەلایەن وەزارەتی دارایی و دەسەڵاتەکانی باج و گومرکەوە بەڕێوەدەبرێت. بانکی ناوەندی (Da Afghanistan Bank) کارە دراویی و بانکییەکان ئەنجام دەدات و دراوەکە ئەفغانیی ئەفغانستانە (Afghani). لە ساڵی دارایی ٢٠٢٥دا داهاتی ناوخۆ نزیکەی ٢٧٢.٤ ملیار AFN، یان ١٩.٨ لەسەدی بەرهەمی ناوخۆی گشتی بوو. خەرجی نزیکەی ٢٧٨.٦ ملیار AFN بوو و کەموکوڕی ٦.٢ ملیار AFN بوو. مووچە نزیکەی ٥٩ لەسەدی خەرجی و خەرجیی ئاسایش نزیکەی ٤٨.٢ لەسەدی بوو. داهات لە باج، گومرک و بازرگانی، کرێ، باجەڕێ، کانزاکان، پەیوەندیی دوور و تێپەڕینی ئاسمانییەوە دێت. یارمەتیی نێودەوڵەتی هێشتا گرنگە بەڵام کەم دەبێتەوە؛ شەفافیەت و داپۆشینی داتا سنووردارن. چاودێریی دیموکراتیی سەربەخۆ لە ئێستادا نییە. دامەزراوە ناوخۆییەکانی کۆنترۆڵ و سکاڵا ئەمانەن: کۆمیسیۆنی ئاسایش و پاڵاوتن، بەڕێوەبەرایەتی بەرزی چاودێریی فەرمانەکان، کۆمیسیۆنی سکاڵای وەزارەتی بەهێزکردنی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە، و دەزگای پشکنینی دادگای باڵا. سەربەخۆیی، شێوازی بڵاوکردنەوە و شوێنکەوتنی کارەکانیان سنووردارە. یوناما لە دەرەوەوە چاودێری و هاوڕێیی بارودۆخەکە دەکات، بەڵام دەسەڵاتی چاودێریی ئەفغانی نییە. ئەفغانستان ئەندامی حەوت پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافی مرۆڤە؛ دەسەڵاتدارانی دوفاکتۆ هێشتا پابەندییە پەیوەندیدارەکانی یاسای نێودەوڵەتییان لە ئەستۆیە. حیزبە سیاسییەکان لە ١٧ی ئاگۆستی ٢٠٢٣ هەڵوەشێنرانەوە. میدیا بە شێوەی سەرەکی کۆنترۆڵی وەزارەتی زانیاری و کولتوورە، لەگەڵ دەستێوەردانی خزمەتگوزارییەکانی هەواڵگری و وەزارەتی بەهێزکردنی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە. سانسۆر، هەڕەشە، دەستبەسەرکردنی ڕۆژنامەنووسان و خۆسانسۆری گفتوگۆی گشتی سنووردار دەکەن. فەرمانێک بە بەرواری ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ڕەخنەگرتن لە ئەمیرنشینی ئیسلامی تاوانبار دەکات. یاسای بەهێزکردنی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپەی ٢١ی ئاگۆستی ٢٠٢٤ لەلایەن لیژنەکان لە ٢٨ لە ٣٤ پارێزگادا و نزیکەی ٣٣٠٠ پشکنەر جێبەجێ دەکرێت. ژنان و کچان بە شێوەی سیستەماتیک لە پەروەردە، کار، ژیانی گشتی، جووڵە و دەربڕینی گشتی دوور دەخرێنەوە؛ شیعە، کەمینەکانی دیکە و ژنان لە پێکهاتەکانی دەوڵەتدا بە شێوەیەکی سنووردار نوێنەرایەتییان هەیە. وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی ناوخۆ، پۆلیس، خزمەتگوزاریی هەواڵگری، هێزەکانی سنوور و ئاسایش و زیندانەکان بەرپرسی ئاسایشن. بەپێی نوێترین ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان، دژبەرانی چەکدار مەترسییەکی بەرچاوی بۆ کۆنتڕۆڵی خاک دروست ناکەن. دەوڵەتی ئیسلامیی خۆراسان هەرچەندە دەسەڵاتداران فشار لەسەری دەکەن، هێشتا چالاکە؛ TTP، ئەلقاعیدە، ETIM یان TIP و گرووپی دیکەش لەوێدان. ناکۆکیی سنووری و هێرشە سنووربڕەکانی پەیوەندیدار بە پاکستان مەترسییەکی بەرچاوە. دۆخی ئاسایشی ناوخۆ بە بەراورد بە ساڵانی شەڕ باشتر بووە، بەڵام ڕاپۆرتی پێشێلکردنی مافی مرۆڤ، ئێعدامی گشتی، سزا بە لێدان و دەستبەسەرکردنی بێ هۆکار بەردەوامن. قەدەغەی ئەفیون بۆ سێ ساڵ بەردەوام ماوەتەوە؛ چاندنی کوکنار لە ٢٠٢٥دا زیاتر لە ٩٥ لەسەد لە لووتکەی ٢٠٢٢ کەمتر بوو. بەردەوامیی دەوڵەت و پابەندییەکانی پەیماننامەی نێودەوڵەتی بەردەوامن، بەڵام ڕێڕەوی یاساییی یەکسان، سەربەخۆ و پێشبینیکراو گەرەنتی ناکرێت. سکاڵا دەتوانرێت لە دادگا دوفاکتۆکان، یارمەتیی یاساییی وەزارەتی دادپەروەری، دامەزراوەکانی وەزارەتی بەهێزکردنی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە یان هەواڵگری، و پیران و ئەنجومەنی عالمان پێشکەش بکرێت. بەپێی دۆزینەوەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ٢٠٢٦دا، دەستگەیشتنی ژنان بە دادپەروەریی فەرمی نزیکەی چوار هێندە کەمترە لە پیاوان. پەرلەمانی هەڵبژێردراو، جیاکردنەوەی دەستووریی دەسەڵاتەکان، کۆمیسیۆنی سەربەخۆی مافی مرۆڤ و ئەنجومەنی هەڵبژێردراوی ناوخۆیی لە ئێستادا هاوتایەکی ڕاستەوخۆی کاراکاریان نییە؛ ئەنجومەنی عالمان و پیران تەنها بەشێک ڕۆڵی ڕاوێژکاری یان ناوبژیوانی دەبینن. لە ٤ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ەوە، ڕووسیا بە فەرمی ئەفغانستانی ناسیوە؛ پەیوەندییەکانی یەکێتیی ئەورووپا و نەتەوە یەکگرتووەکان ناساندنی دەوڵەتی نییە. زانیاریی سەرکردایەتی، فەرمان، ناساندن، بودجە، ئاسایش و ماف دەتوانێت بە خێرایی بگۆڕێت.