ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦਾਰੀ

ਆਮ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਰ (بازار), ਦੁਕਾਨ (دکان), ਸਟੋਰ (فروشگاه), ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ (مراکز تجارتی) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਰਿਆਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਣਕ ਦਾ ਆਟਾ ਅਤੇ ਆਯਾਤੀ ਮੁੱਖ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ 40 ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਭਾਅ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਐਫ਼ਏਓ ਮੁੱਖ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚੂਨ ਭਾਅ ਵੇਖਦਾ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰੋਤ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੁਪਰਮਾਰਕੀਟ ਮਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿੰਗਾਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਡਿਟਰਜੈਂਟ, ਸਫ਼ਾਈ ਉਤਪਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਕਾਨਾਂ, ਫਾਰਮੇਸੀਆਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਆਯਾਤ ਰਾਹੀਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੀਲ, ਮਿਆਦ ਪੁੱਗਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਲੇਬਲ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਜਾਂਚੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਘੱਟ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ, ਮਿਆਦ ਪੁੱਗੇ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਸਮਾਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦਰਜ ਹਨ। ਕੱਪੜੇ ਦਰਜ਼ੀਆਂ, ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਕਾਮਰਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗਾਨ ਪਹਿਰਾਵੇ, ਕਢਾਈ, ਜੁੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੰਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਆਵਾਜਾਈ ਜਾਂ ਮਹਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਖਰੀਦਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੋਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਾਲਾਤ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਾਨ ਦੀ ਖਰੀਦ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਕਾਮਰਸ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ ਅਥਾਰਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਏਐਨਐਸਏ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਜਾਂਚ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਪਕਰਣ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ; ਪਰ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਵਾਰੰਟੀ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਉਪਕਰਣ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ’ਤੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰਸੀਦ, ਉਤਪਾਦ ਦਾ ਲੇਬਲ, ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਭੁਗਤਾਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸੰਭਾਲੋ। ਆਨਲਾਈਨ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਖੰਡਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖ਼ਾਸ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ। ਫੇਸਬੁੱਕ ਰਾਹੀਂ ਵਪਾਰ, ਕਰਿਆਨਾ ਡਿਲਿਵਰੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦਰਜ ਹਨ, ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸੂਚੀ ਸਥਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੋਬਾਈਲ ਬ੍ਰਾਡਬੈਂਡ, ਉਪਕਰਣਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ, ਬਿਜਲੀ, ਅਸਲ ਪਤੇ, ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਡਿਲਿਵਰੀ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਪੋਸਟ 463 ਡਾਕਘਰ, ਡਾਕ ਕੋਡ, ਪਾਰਸਲ ਟ੍ਰੈਕਿੰਗ ਅਤੇ 199 ’ਤੇ ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਚੂਨ ਡਿਲਿਵਰੀ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਡਿਲਿਵਰੀ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਫ਼ੀਸ, ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਬਦਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਡਿਲਿਵਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਕਦ ਭੁਗਤਾਨ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਰਸਮੀ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ, ਏਪੀਐਸ ਜਾਂ ਏਐਫ਼ਪੇ ਕਾਰਡ, ਪੁਆਇੰਟ-ਆਫ਼-ਸੇਲ ਟਰਮੀਨਲ, ਏਟੀਐਮ ਅਤੇ ਲਾਇਸੈਂਸਸ਼ੁਦਾ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪੈਸੇ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਹਵਾਲਾ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਪੈਸਾ ਭੇਜਣ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਰਿਫੰਡ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਬੈਂਕ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਪੈਸੇ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੂਚੀਬੱਧ ਪ੍ਰਦਾਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਐਮ-ਪੈਸਾ, ਐਮ-ਹਵਾਲਾ, ਮਾਈ-ਮਨੀ, ਐਮਟੀਐਨ ਮੋਮੋ, ਹਿਸਾਬਪੇ, ਔਰਮ ਪੇ ਅਤੇ ਸਟਾਰ ਪੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 20,000 ਤੋਂ 50,000 ਸਰਗਰਮ ਵਾਲਿਟਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੈਸਾ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਦਾਤਾ ਦਾ ਲਾਇਸੈਂਸ, ਫ਼ੀਸ, ਨਕਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਸੁਲਝਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਂਚੋ; ਆਰਟੀਜੀਐਸ ਅਤੇ ਏਸੀਐਚ ਸੇਵਾਵਾਂ ਬੰਦ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਏਸੀਐਸਐਸ ਹਾਲੇ ਹੱਥੀਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਏਟੀਐਮਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਵਰਤੋਂ ਅਸਮਾਨ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਰਕਾਰ ਹੇਠ 2017 ਵਿੱਚ ਖਪਤਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਨੂੰਨ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਲਾਗੂਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਨਿਪਟਾਰਾ ਖੰਡਿਤ ਹਨ। ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਮੰਤਰਾਲਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਖਪਤਕਾਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਕੀਮਤ ਜਾਂਚ, ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ, ਨਕਲੀ ਜਾਂ ਮਿਆਦ ਪੁੱਗੇ ਸਮਾਨ, ਟ੍ਰੇਡਮਾਰਕ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਰਗੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਏਐਨਐਸਏ ਮਿਆਰਾਂ, ਮਾਪ-ਤੋਲ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨੇਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਮੰਤਰਾਲਾ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ, ਜਮ੍ਹਾਂਖੋਰੀ, ਵੱਧ ਕੀਮਤ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਜਾਂ ਮਾਪ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੇ ਰਾਹ ਸੰਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਇਕਸਾਰ ਵਾਪਸੀ, ਰਿਟਰਨ ਜਾਂ ਵਾਰੰਟੀ ਮਿਆਰ ਜਾਂ ਪੱਕੀ ਨਿਪਟਾਰਾ ਮਿਆਦ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਾਬੁਲ, ਹੇਰਾਤ, ਮਜ਼ਾਰ-ਏ-ਸ਼ਰੀਫ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੱਧ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦਰਾਜ਼ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਤੇ, ਬੈਂਕਿੰਗ, ਦੂਰਸੰਚਾਰ, ਏਜੰਟਾਂ ਕੋਲ ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਡਿਲਿਵਰੀ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚੂਨ ਕੀਮਤਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਆਯਾਤ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਰ-ਸੂਚੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਚੁਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਟਿਕਾਊ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਦੇ ਅਮਲ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਹਨ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਿਆਰ ਅਥਾਰਟੀ ਕੋਲ ਮਿਆਰ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵੇਲੇ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੱਪੜੇ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਲੇਬਲ, ਉਤਪਾਦਕ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਜਮ੍ਹਾਂ-ਵਾਪਸੀ, ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਜਾਂ ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਭਰਨ ਦੇ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੂੜਾ ਘਟਾਉਣਾ ਜਾਂ ਥੈਲੀਆਂ ਮੁੜ ਵਰਤਣਾ ਸਵੈਛਿਕ ਅਮਲੀ ਚੋਣ ਹੈ, ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਮਿਆਰ ਨਹੀਂ।