مکتب در افغانستان

در افغانستان، مکتب واژه رایج برای مدرسه است. نظام رسمی شامل دوره پیش‌دبستانی، شش سال آموزش ابتدایی، سه سال متوسطه پایین و سه سال متوسطه بالا است. وزارت معارف بالفعل (MoE) نصاب، معیارها، امتحان‌ها و اسناد فراغت را تعیین می‌کند، در حالی که ریاست‌های معارف ولایتی آن‌ها را اجرا و نظارت محلی فراهم می‌کنند. در کنار مکتب‌های دولتی و خصوصی، مسیرهای آموزش دینی مانند مدرسه، دارالحفاظ و دارالعلوم وجود دارند. این نهادها خودبه‌خود معادل سند فراغت مکتب دولتی نیستند. آموزش پیش‌دبستانی در حال حاضر به‌طور منظم از سوی دولت فراهم نمی‌شود. برخی سازمان‌ها زیر نظارت وزارت معارف صنف‌های پیش‌دبستانی ایجاد می‌کنند، اما نصاب رسمی یکسان یا چارچوب الزام‌آور سراسری وجود ندارد. فقط حدود ۱٪ کودکان ۳۶ تا ۵۹ ماهه در برنامه پیش‌دبستانی شرکت می‌کنند. در میان کودکان ۲۴ تا ۵۹ ماهه، ۲۹٫۳٪ از نظر رشد متناسب با سن دانسته می‌شوند. قانون معارف سال ۱۳۸۷ آموزش بدون تبعیض را تضمین می‌کند، آموزش پیش‌دبستانی، ابتدایی و متوسطه دولتی را رایگان اعلام می‌کند، و صنف‌های ۱ تا ۹ را اجباری می‌داند. این قانون ثبت‌نام مکتب بین سنین ۶ تا ۹ سالگی را پیش‌بینی و تنبیه جسمی و روانی را ممنوع می‌کند. پس از سال ۲۰۲۱ روشن نیست که این الزامات حقوقی تا چه اندازه در سراسر کشور اجرا می‌شوند. والدین یا سرپرستان از ثبت‌نام و حضور منظم حمایت می‌کنند. مکتب‌ها، مقام‌های ولایتی و وزارت معارف نصاب، امتحان‌ها، حضور و الزامات حمایتی را تنظیم می‌کنند. برای پسران، صنف‌های ۱ تا ۱۲ عموماً در دسترس‌اند، اما محدودیت ظرفیت، کمبود آموزگار، فقر، درگیری، بلایای طبیعی و آوارگی حضور واقعی را محدود می‌کنند. برای دختران، صنف‌های ۱ تا ۶ در بسیاری از مناطق باز هستند، در حالی که دسترسی به آموزش متوسطه از صنف ۷ عملاً از مارچ ۲۰۲۲ ممنوع شده است. در نتیجه، حدود ۲٫۲ میلیون دختر نوجوان همچنان محروم‌اند و هر سال تحصیلی تقریباً ۳۹۷٬۰۰۰ نفر دیگر به آن‌ها افزوده می‌شوند. داده‌های تأییدشده میدانی از نبود مشارکت منظم دختران در آموزش متوسطه از سال ۲۰۲۲ حکایت دارند. در سال ۲۰۲۴، بیش از ۲٫۱۳ میلیون کودک در سن ابتدایی از مکتب بیرون بودند و حدود ۶۰٪ آنان دختر بودند. ثبت‌نام گزارش‌شده ممکن است با حضور واقعی فرق داشته باشد، زیرا ثبت آموزشی می‌تواند نام‌ها را تا سه سال نگه دارد. آموزش مبتنی بر جامعه (CBE) بخشی رسمی از نظام عمومی است، اما معمولاً سازمان‌ها آن را تمویل و اجرا می‌کنند. مکتب مبتنی بر جامعه (CBS) معمولاً صنف‌های ۱ تا ۳ را برای کودکانی فراهم می‌کند که پیش از آن مکتب نرفته‌اند؛ مرکز آموزش فشرده (ALC) کودکان بزرگ‌ترِ بیرون از مکتب تا حدود ۱۵ سال را سریع‌تر از صنف ۱ تا ۶ پیش می‌برد. انتقال به مکتب دولتی نزدیک به حضور، امتحان، تکمیل دوره و ظرفیت محلی بستگی دارد و تضمین‌شده نیست. برنامه تداوم یادگیری انتقال را طی دو تا سه سال پیش‌بینی می‌کند. پس از اوج حدود ۳۰٬۰۰۰ صنف CBE با نزدیک به یک میلیون یادگیرنده در سال ۲۰۲۳، در پایان ۲۰۲۴ تقریباً ۲۱٬۰۰۰ صنف وجود داشت. معمولاً برای صنف‌های جدید CBE اجازه داده نمی‌شود. استثناها، از جمله، وضعیت‌های اضطراری و عودت‌کنندگان را در بر می‌گیرند. در نیمه نخست ۲۰۲۶، برنامه‌های یونیسف از طریق CBE و برنامه‌های موقت یادگیری به ۵۵٬۹۳۷ کودک آسیب‌پذیر رسیدند که ۶۷٪ آنان دختر بودند. یادگیری در خانه یا برنامه‌های دیجیتال می‌توانند آموزش را تکمیل کنند، اما معمولاً اعتبار رسمی ندارند و جای مکتب متوسطه منظم و امن را نمی‌گیرند. دسترسی به این برنامه‌ها و ارزیابی حقوقی آن‌ها ممکن است در محل فرق کند. آموزش بر اساس زبان اکثریت به دری یا پشتو است و هر دو زبان مضمون اجباری‌اند. مضمون‌ها شامل ریاضی، علوم طبیعی، انگلیسی، مطالعات اسلامی، تاریخ، جغرافیا، زیست‌شناسی، فزیک، کیمیا، کمپیوتر، هنر و تربیت بدنی می‌شوند. برنامه نصاب سال ۲۰۲۵ زمان بیشتری را برای آموزش اسلامی، علمی و عملی و زمان کمتری را برای زبان و علوم اجتماعی در نظر می‌گیرد. مضمون‌های اسلامی نزدیک به نیمی از درس‌های هفتگی را تشکیل می‌دهند. کتاب‌های درسی صنف‌های ۱ تا ۶ در سپتامبر ۲۰۲۵ بازنگری شدند؛ بازنگری صنف‌های ۷ تا ۹ همچنان ادامه داشت. زبان‌های محلی مانند ازبیکی، ترکمنی، پشه‌ای، نورستانی، بلوچی یا زبان‌های پامیری نیز ممکن است تدریس شوند. مکتب‌ها اغلب آموزش را بر اساس جنسیت یا در شیفت‌های جداگانه سازمان می‌دهند. آموزگاران زن دسترسی دختران را آسان‌تر می‌کنند، اما به‌ویژه در مناطق روستایی کم‌اند. تقریباً نیمی از مکتب‌ها به‌طور قابل اعتماد آب سالم، تشناب و سیستم گرمایش ندارند. حدود ۷۹٪ برق ندارند و بیش از ۶۰٪ تشناب جداگانه برای دختران ندارند. مکتب‌ها و برنامه‌های مبتنی بر جامعه همچنین مواد آموزشی، کمک آب و حفظ‌الصحه، غذای مکتب، ارجاع حمایتی از کودک و حمایت روانی‌اجتماعی فراهم می‌کنند. حقوق رسمی برای کودکان دارای معلولیت وجود دارد، اما زیرساخت فراگیر و خدمات مناسب در بسیاری از مناطق به‌شدت محدودند. آموزش دولتی بر اساس قانون رایگان است، اما اغلب هزینه‌های غیرمستقیم برای مواد، لباس و ترانسپورت ایجاد می‌کند. حضور در مکتب ممکن است درآمد کار کودک یا کارهای خانه را نیز کاهش دهد. آغاز و پایان سال تحصیلی و امتحان‌ها از تقویم تعیین‌شده وزارت معارف پیروی می‌کنند و بر اساس منطقه اقلیمی ممکن است فرق کنند. در مناطق سردسیر، سال تحصیلی ۱۴۰۵ در ۲۶ مارچ ۲۰۲۶ آغاز شد. آموزش ابتدایی پس از صنف ۹ تکمیل می‌شود. فراغت صنف ۱۲ به مسیرهای آموزشی بیرون از این موضوع می‌انجامد. اسناد رسمی فراغت را وزارت معارف صادر می‌کند.