ئاژەڵی ماڵی لە ئەفغانستان

سیستەمی ئاژەڵی ماڵی لە ئەفغانستان پەرشوباڵاوە. وەزارەتی کشتوکاڵ، ئاودێری و ئاژەڵداری (MAIL) و بەڕێوەبەرایەتی گشتیی تەندروستیی ئاژەڵان (ریاست صحت حیوانی) مامەڵە لەگەڵ تەندروستیی ئاژەڵ، نەخۆشییە گوازراوەکان لە ئاژەڵەوە، کەرەنتین، دەرمانی ڤێتەرنەری، واکسین و چاودێریی پیشەییی ڤێتەرنەرەکان دەکەن. یاسای تەندروستیی ئاژەڵ (ڤێتەرنەری) کە لە چوارچێوەی بەرپرسیاریی MAILدا جێبەجێ دەکرێت، چوارچێوەیەک بۆ دەسەڵاتەکانی ڤێتەرنەری، هاوردە و هەناردە، کەرەنتین و ڕەفتاری ئاژەڵ دابین دەکات؛ ئاستی جێبەجێکردنی ڕێساکانی تاکە تاک لە سەرچاوە گشتییەکاندا بە شێوەیەکی بەردەوام پشتڕاست نەکراوەتەوە. وەزارەتی داد چوارچێوەی یاسایی و بنکەدراوەی یاسایی دابین دەکات. هیچ تۆمارکردنی سەرانسەریی پشتڕاستکراو بۆ ئاژەڵی ماڵی، مۆڵەتی شارەوانیی ئاژەڵ، سیستەمێکی یەکسانی جێبەجێکردنی ڕەفتاری ئاژەڵ یان خشتەی کرێی گشتیی سەرانسەری نەدۆزرایەوە. تۆمارێکی مێژوویی MAIL لە 1399دا 1,282 مۆڵەت بۆ کلینیکی تایبەت و 210 ڕێککەوتنی ڕاپۆرتدان لە 34 پارێزگا دەخاتەڕوو، بەڵام لیستی نوێی سەرانسەریی کلینیکەکان ناسەلمێنێت. لە کابولدا کلینیک و ڕێکخراوە ناحکومییەکان زیاتر لە زۆر ناوچەی دیکە هاوکاری دەکەن. KSAR کلینیکێکی ڤێتەرنەریی مۆڵەتپێدراو بە کاتی کاری ڕۆژانە لە شەممە تا پێنجشەممە لە 8 تا 17 و خزمەتگوزاریی فریاکەوتنی 24 کاتژمێری هەیە. Tahya Maskanیش پشکنین و نەشتەرگەریی تایبەتیی ڤێتەرنەری لە کابول پێشکەش دەکات. لە دەرەوەی کابول، چارەسەر، دەرمان، خۆراک، پەناگە و گواستنەوە زیاتر بە دابینکەری ناوخۆ و دەستگەیشتنەوە پەیوەستن. ئاژەڵ زۆرجار لە ڕێگەی سپاردنی ناوخۆیی، ڕزگارکردن، ڕەوانەکردنی کلینیک یان پەیوەندیی نافەرمییەوە وەردەگیرێت. KSAR ئاژەڵ لە ناوخۆی ئەفغانستان و دەرەوەی وڵات جێگیر دەکات. ستانداردێکی سەرانسەریی یەکسان بۆ پەرەوەرکردنی بازرگانی یان پاراستنی کڕیار نییە. بۆ سەگ و پشیلە، دەبێت سەرچاوەیان شوێنکەوتوو بێت و پشکنینی ڤێتەرنەری لەگەڵ تۆماری واکسین و چارەسەر وەربگیرێت. خاوەندارێتی یان بازرگانیی ئاژەڵی کێوی و نامۆ بەشی ئاساییی بازاڕی ئاژەڵی ماڵی نییە؛ دەسەڵاتی پاراستنی ژینگەی ئەفغانستان، NEPA، بۆ مۆڵەتی CITES پەیوەندیدارە. هاری نەخۆشییەکی گوازراوی پێشینەیە. بەپێی WHO، زیاتر لە 99 لە سەدی کەیسەکانی هاریی مرۆڤ لەلایەن سەگی ماڵییەوە دەگوازرێتەوە؛ کۆمەڵگا گوندنشینەکان زیاتر کاریگەرییان لێوەردەگرێت و دەستگەیشتن بە چارەسەری پێویست دوای گازگرتن ڕەنگە سنووردار بێت. ئاگادارکردنەوەی کڕینی MAIL لە 2025دا پەیوەندی بە 10,000 دۆزی واکسینی هاری و بەهای ڕێککەوتنی 1,195,000 AFN هەبوو. ئەمە دڵنیایی نادات کە واکسین لە هەموو شوێنێک بەردەستە. خاوەنەکان دەبێت ئاژەڵەکە بۆ هەڵسەنگاندن ببەن بۆ ڤێتەرنەر، واکسینی هاری و واکسینەکانی دیکە بەپێی بەردەستبوونی ناوخۆ تۆمار بکەن، لە گازگرتن پێشگیری بکەن و کۆنتڕۆڵی کێڵ و نەخۆشییە گوازراوەکان بکەن. خشتەی واکسیناسیۆنی فەرمی و یەکسانی سەرانسەری بۆ ئاژەڵی ماڵی نەدۆزرایەوە. بۆ هەناردەکردن، چوارچێوەی یاسایی بەرپرسیاریی هاوردە، هەناردە، کەرەنتین و بەڵگەنامەی تەندروستی دەخاتە ئەستۆی دەسەڵاتی ڤێتەرنەری. بەڵگەنامەکانی MAIL باس لە بڕوانامەی تەندروستیی ڤێتەرنەری لە دەروازە سنووری و فڕۆکەخانە فەرمییەکان و بڕوانامەی هەناردە بۆ سەگ دەکەن. لیستی تەواو و نوێی ئەفغانی بۆ گەشتی ئاژەڵ بە شێوەیەکی متمانەپێکراو بە گشتی بەردەست نییە. وڵاتی مەبەست مەرجەکانی چوونەژوورەوە دیاری دەکات؛ ڕێساکانی کۆمپانیای فڕۆکەوانی و مەرجەکانی کەرەنتینی ئەفغانییش جێبەجێ دەبن. پێش حجزکردن، خاوەنەکان دەبێت لە کلینیکی ڤێتەرنەریی مۆڵەتپێدراو، MAIL یان ناوەندی کەرەنتین و کۆمپانیای فڕۆکەوانی دەربارەی بڕوانامەی تەندروستی، بەڵگەی واکسینی هاری، ناسنامە، تاقیکردنەوە، مۆڵەت و کەرەنتین بپرسن. وەزارەتی داد لە یاسایەکی ئەخلاقیی بڵاوکراوە لە 2024دا قەدەغەیەکی ڕوونی شەڕی ئاژەڵان ناودەبات. سزاکانی بڵاوکراوە لە ئاگادارکردنەوە و هەڕەشەوە تا لەدەستدانی موڵک و دەستبەسەرداگرتن بۆ یەک تا سێ ڕۆژ، یان ڕەوانەکردن بۆ دادگا دەگۆڕێن. Associated Press لە 2026دا دەربارەی فەرمانی ژمارە 12 بە 119 ماددە و ئەگەری زیندانی پێنج مانگەوە ڕاپۆرتی دا؛ دەقی فەرمیی فەرمانەکە بەردەست نەبوو. بۆیە پێویستە دۆخی یاساییی ئێستا پێش بڕیاری یاسایی لە ناوخۆ بپشکنرێت. لە سەرچاوە فەرمییە پشکنراوەکاندا قەدەغەیەکی گشتی بۆ هەڵگرتنی ئاژەڵی ماڵی پشتڕاست نەکرایەوە. سیستەمی سەرانسەریی پشتڕاستکراوی سپاردنەوە یان پەناگەی ئاژەڵی شارەوانی نییە. KSAR چاودێریی پزیشکی، پەناگە، دۆزینەوەی خاوەنەوە و وەرگرتن پێشکەش دەکات؛ خزمەتگوزارییەکانی ڕزگارکردن و پەناگەی دیکە بە نایەکسانی کار دەکەن و بە توانای خۆیانەوە پەیوەستن. تەنها دوای پشتڕاستکردنەوەی وەرگرتن، ڕادەستکردنی تۆماری ڤێتەرنەری و ڕێکخستنی گواستنەوە دەبێت ئاژەڵێک بسپێردرێتەوە. تێچووی پشکنین، دەرمان، خۆراک، پەناگە، گواستنەوە، بڕوانامە و مۆڵەت بە دابینکەر و ڕێگای دیاریکراوەوە پەیوەستە.