افغانستان شامل هشت ولایت زیست‌جغرافیایی و پانزده بوم‌ناحیه است؛ بر اساس نمایه ملی تنوع زیستی، چهار بوم‌ناحیه در گروه بحرانی یا در معرض خطر و هشت مورد در گروه آسیب‌پذیر قرار دارند. مساحت جنگل و بوته‌زار حدود ۱٫۷۸ میلیون هکتار برآورد می‌شود، در حالی که داده‌های دیگر پوشش جنگلی را نزدیک به ۱٫۹٪ گزارش میکنند؛ ارقام به‌دلیل تفاوت تعریف‌ها و سال‌های مشاهده یکسان نیستند. مراتع حدود ۳۰٫۲ میلیون هکتار، یا ۴۷٪ کشور را پوشش میدهند و تقریباً ۷۵ تا ۸۰٪ خوراک دام را فراهم میکنند. این زمین‌ها زیستگاه، سوخت، گیاهان دارویی و دیگر محصولات طبیعی نیز فراهم میکنند و وضعیت‌شان بر فرسایش، آب زیرزمینی، رودخانه‌ها و تاب‌آوری معیشت کشاورزی و دامداری اثر می‌گذارد. چشم‌اندازهای طبیعی افغانستان کوه‌های هندوکش و پامیر، دشت‌ها، بیابان‌های خشک و نیمه‌خشک، استپ‌های کوهستانی، مراتع، دره‌های رودخانه‌ای، یخچال‌ها، جنگلها و بیشه‌زارها، دریاچه‌ها و تالاب‌ها را در بر می‌گیرند. مراتع همراه زمین‌های بایر حدود ۷۵٪ قلمرو را می‌پوشانند و به‌طور گسترده چراگاه‌اند. تالاب‌ها در اقلیم خشک کمیاب‌اند، اما ارزش تنوع زیستی بالایی دارند. کلِ هَشمت‌خان در نزدیکی کابل دریاچه‌ای فصلی به مساحت حدود ۱٫۹۱ کیلومتر مربع است. بند امیر از شش دریاچه تراورتنی در ارتفاع حدود ۲٬۹۰۰ متر تشکیل شده و محل مهم گردشگری طبیعی است. نام افغانستان در فهرست کنونی رامسر مورد استفاده این پژوهش یافت نشد، بنابراین وضعیت ملی رامسر تأیید نشده است. تالاب‌های رامسر نزدیک به هامون در ایران‌اند و قلمرو افغانستان را خودبه‌خود شامل نمی‌شوند. در اگست ۲۰۲۶، پایگاه Protected Planet و پایگاه جهانی مناطق حفاظتشده پانزده منطقه حفاظتشده، دو ارزیابی اثربخشی مدیریتی و هیچ OECM، یعنی منطقه حفاظتشده مبتنی بر دیگر اقدامات مؤثر، ثبت کرده بودند. این ثبت جهانی به‌تنهایی انتشار در جریده ملی یا مرز قانونی تأییدشده را ثابت نمی‌کند. منابع محیط زیستی افغانستان از مکان‌هایی چون پارک ملی بند امیر، پارک ملی واخان با ذخیره‌های حیات وحش پامیر بزرگ و کوچک، چشم‌انداز طبیعی شاه‌فولادی، فلات بامیان، پناهگاه پرندگان کلِ هَشمت‌خان و ذخیره حیات وحش تگَرمنسو نام می‌برند. فهرست‌ها فرق میکنند و وضعیت فعلی و مرزهای هر مکان باید به‌طور جداگانه تأیید شود. برای واخان، بند امیر، کلِ هَشمت‌خان و شاه‌فولادی برنامه‌های مدیریتی گزارش شده است. هدف سیاستی، حفاظت از دست‌کم ۱۰٪ زمین تا سال ۲۰۳۰ است، اما این هدف نشان نمی‌دهد که منطقه از هم‌اکنون حفاظت شده است. اداره ملی حفاظت محیط زیست، که NEPA نامیده می‌شود، امور محیط زیست را تنظیم و سیاست ملی را هماهنگ می‌کند. ریاست میراث طبیعی آن به مناطق حفاظتشده، تنوع زیستی، حیات وحش، تالاب‌ها و پارک‌ها می‌پردازد. وزارت زراعت، آبیاری و مالداری مسئول جنگلها، مراتع و منابع طبیعی مرتبط است. دفترهای ولایتی NEPA، کمیتههای محلی، شوراهای انکشاف اجتماعی، انجمنهای حفاظت حیات وحش، انجمنهای مدیریت جنگل و انجمنهای مدیریت مرتع نیز میتوانند بر مدیریت اثر بگذارند. جوامع واخی و قرغیز، مالداران کوچی و دیگر جوامع محلی از چرا و گردآوری عرفی و دانش بوم‌شناختی محلی در کنار برنامه‌های رسمی و اجتماعی استفاده میکنند. دسترسی ساکنان و بازدیدکنندگان بر اساس یک سیستم تأییدشده و سراسری جواز، رزرو، هزینه یا فصل تنظیم نمی‌شود. گردشگری طبیعی به‌ویژه با بند امیر، بامیان و واخان پیوند دارد، اما راه‌ها، امنیت و اجازه‌های محلی بر اساس مکان فرق میکنند. وزارت اطلاعات و فرهنگ از حدود ۲٫۳ میلیون بازدید داخلی و خارجی از مکان‌های طبیعی و تفریحی در جریان عید مارچ ۲۰۲۶ خبر داد؛ این رقم نشانه کلی تقاضاست، نه شمار بازدیدکنندگانِ حسابرسی‌شده هر مکان. خشکسالی، سیلاب، سیلاب ناگهانی، فرسایش، رانش زمین، بهمن، تغییر آبشدن برف و جریان یخچال‌ها و تغییرات آب زیرزمینی میتوانند به مراتع، جنگلها، تالاب‌ها و زیستگاهها آسیب بزنند. هشدار بلایا و پاسخ اضطراری خدمات جداگانه‌اند، اما اثرهای‌شان بر طبیعت به این موضوع مربوط می‌شود. اطلاعات گونههای حفاظتشده ۱۴۹ آرایه گزارش‌شده از سوی NEPA را فهرست می‌کند؛ از جمله ۷۶ پستاندار، ۵۷ پرنده، هشت گیاه، چهار خزنده، دو ماهی، یک حشره و یک دوزیست. گونههای دارای اولویت شامل پلنگ برفی، قوچ مارکوپولو، مارخور، اوریال، بز کوهی، خرس قهوه‌ای، خرس سیاه آسیایی، گربه پالاس، شاهین بحری و پرندگان آبزی مهاجرند. ششمین گزارش ملی تنوع زیستی ۳۹ گونه در معرض تهدید جهانی و هشت زیرگونه در معرض تهدید را شناسایی کرد، اما جمعیت‌های ملی ناقص یا قدیمی‌اند؛ بنابراین از این سوابق نمی‌توان رقم کنونی جمعیت سراسری را نتیجه گرفت. شکار غیرقانونی، گردآوری و تجارت حیات وحش از نگرانی‌های حفاظتی گزارش‌شده‌اند؛ جزئیات اجرای کنونی و هر ممنوعیت عمومی شکار باید بر اساس قانون مربوط و قواعد محل تأیید شود. آموزش محیط زیستی شامل آگاهی‌رسانی ولایتی، برنامه‌های مکتبی و مواد اجتماعی است، اما نصاب سراسری طبیعت، مسیر اعتباردهی راهنمای پارک و نظام دسترسی عمومی پژوهش تأیید نشده است. بنابراین، مدیریت طبیعت مقررات ملی را با عمل محلی ترکیب می‌کند و اقداماتی مانند چرای چرخشی یا احیا ممکن است محدودیت کوتاه‌مدت، کار نظارتی و هزینه فرصت برای استفاده‌کنندگان ایجاد کنند.
طبیعت در افغانستان
افغانستان چشم‌اندازهای طبیعی متنوعی دارد. کوه‌ها و بیابان‌ها بخش‌های بزرگی را می‌پوشانند. مراتع غذای دام را فراهم میکنند و از خاک و آب محافظت میکنند. مناطق حفاظتشده و حفاظت از حیات وحش وجود دارند، اما دسترسی و مرزهای آنها متفاوت است.
Tip
تصمیمهای مربوط به طبیعت در افغانستان را وابسته به مکان بدانید و به نظام سراسری جواز یا هزینه اتکا نکنید. پیش از بازدید، چرا، گردآوری، احیای زیستگاه یا آغاز پروژه حفاظتی، وضعیت حقوقی، مرز، دسترسی، امنیت و اجازه محلی را با NEPA، دفتر ولایتی یا نهاد محلی مسئول تأیید کنید. اقداماتی را انتخاب کنید که از آب، خاک و زیستگاه حفاظت کنند و هم‌زمان اثر کوتاه‌مدت بر چرا و دیگر استفاده‌های عرفی را نادیده نگیرند.