قۆناغەکانی ژیان لە ئەفغانستان

منداڵانی خوار 18 ساڵ بە کۆنڤانسیۆنی مافەکانی منداڵ دەپارێزرێن، بەڵام یاسای تەمەن و جێبەجێکردن بەپێی بابەتی یاسایی دەگۆڕێت. تۆمارکردنی لەدایکبوون لە ڕێگەی بەڕێوەبەرایەتیی تۆماری دانیشتووان، کە بە دەسەڵاتی تۆماری مەدەنی یان سیستەمی ئاماری ژیانیش ناسراوە، یارمەتی پشتڕاستکردنەوەی تەمەن و دەستگەیشتن بە قوتابخانە، پاراستن، خزمەتگوزاریی فەرمی و کاری داهاتوو دەدات؛ MICSی 2022–23 دۆزییەوە کە 58%ی منداڵانی خوار پێنج ساڵ بڕوانامەی لەدایکبوونیان نییە. بەدەستهێنانی Tazkira یان e-Tazkira ڕەنگە پەسەندکردنی ناوخۆیی، وێنە، تۆمارکردنی بایۆمەتری و بەڵگەی خزمێکی پیاوی پێویست بکات؛ ڕێکارەکان بەپێی شوێن و دۆخی خێزان دەگۆڕێن. فێرکاریی بنەڕەتیی فەرمی هێشتا ڕێگای سەرەکیی خوێندنی منداڵانە. کچان لە 2022ەوە لە خوێندنی ناوەندی دەرکراون و لە ژێر سنووردارکردنی دواتردا لە خوێندنی باڵاش دەرکراون؛ یونیسێف لە 2025 ڕایگەیاند 2.2 ملیۆن کچ لە خوێندن لە ئاستی سەرەتایی زیاتر بێبەش بوون. فێرکاریی بنەماکۆمەڵایەتی، خولی خێرا و بەرنامە نافەرمییەکان ڕەنگە جێگرەوەی خوێندن بن، بەڵام خۆکارانە هەمان پێشڕەوی یان ناساندنی خوێندنی فەرمی دابین ناکەن. دووری، هەژاری، نا‌ئاسایی، ئاوارەیی، کەمئەندامی، نەبوونی بەڵگە و کەمی مامۆستای ژن دەستگەیشتن سنووردار دەکەن. لە بەرنامەکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا هەرزەکاری بە گشتی تەمەنی نزیکەی 10 تا 19 ساڵ دادەنرێت، بەڵام لە ئەفغانستان هیچ بازنەیەکی یاساییی یەکگرتووی پشتڕاستکراوەی گەنجان بۆ هەموو کەرتەکان نییە. گەنجان زۆرجار لەنێوان خوێندن، ڕاهێنانی کارامەیی، کاری نافەرمی، هاوسەرگیری، باوک/دایکبوون و کۆچدا دەگوازنەوە بەبێ ڕێڕەوی فەرمیی پێشبینیکراو. کچان سنووردارکردنی فێربوون، کار، جوڵە و بەشداریی گشتییان هەیە؛ کوڕان مەترسیی بەرزتری کاری منداڵان، کۆچ، بەکارخستن و پاراستنیان هەیە. بەرنامەکانی گەنجان و خزمەتگوزارییەکانی وەک هێڵی تەندروستیی گەنجانی UNFPA پڕۆژەییە، بۆیە دەبێت بەردەستبوونیان لە ناوخۆ بپشکنرێت. ژیانی گەورەساڵان زۆرجار بە کاری نافەرمی، بەرپرسیاریی ناوماڵ و پشتگیریی خێزان ڕێکدەخرێت. دەستگەیشتن بە ژیان بەپێی هەژاری، ڕەگەز، شوێن، بەڵگە، ئاسایش و گەڕانەوە لە ئاوارەیی دەگۆڕێت. ڕاهێنانی پیشەیی، کاری ناوماڵ و ژیانی کۆمەڵایەتی ڕەنگە جێگرەوەی کرداری بن، بەڵام قەبارە و ناساندنیان سنووردارە. سنووردارکردنی فێربوون، کار و بەشداریی گشتیی ژنان زۆرێک لە گواستنەوە بەردەستەکان کەم دەکاتەوە. هاوسەرگیری، دووگیانی و باوک/دایکبوون ڕەنگە شوێنی نیشتەجێبوون، داهات، جوڵە و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزاری بگۆڕن. MICSی 2022–23 ڕایگەیاند 38.9%ی ژنانی 20 تا 49 ساڵ پێش تەمەنی 18 ساڵی یەکەم جار هاوسەرگیرییان کردووە، بە جیاوازییەکی بەرچاوی پارێزگایی. هەژاری، داخستنی قوتابخانە و ئاوارەیی ڕەنگە مەترسیی هاوسەرگیریی منداڵ یان بەزۆر زیاد بکات. Nikah یان nekah، پیرانی خێزان، کەسایەتییە ئایینییەکان و ڕێکارە نەریتییەکان ڕەنگە هاوسەرگیری بە نافەرمی ڕێکبخەن یان پشتگیری بکەن؛ بەڵام تۆمارکردن، ڕەزامەندی و دەرئەنجامی پاراستن جیاوازن و هیچ بانگەشەیەکی گشتی لە سەرانسەری ئەفغانستان جێبەجێ نییە. پیران زۆرجار پشت بە خێزان، کەسوکار، دراوسێ و پشتگیریی کۆمەڵگا دەبەستن. هیچ مووچەی خانەنشینیی گشتیی سەرانسەری وڵات یان سیستەمی چاودێریی درێژخایەنی پۆلێنکراوی دەستپێگەیشتوو بە بەڵگە نەسەلمێنراوە. سیستەمە کۆنەکانی خانەنشینیی فەرمانبەران و ئاسایش تەنها بەشێکی سنوورداری هێزی کار دەگرنەوە و ڕێکخستنی پارەدان یان گۆڕانکارییەکانی دوای 2021 ناڕوونن. یارمەتیی مرۆییی نەقدی، خواردن یان سەرپەنا ڕەنگە یارمەتیی پێویستی بدات، بەڵام مووچەی خانەنشینیی بەردەوام نییە. پێویستیی چاودێری زۆرجار لە ناو خێزان چارەسەر دەکرێت، زۆربەی جار بە ژنانی خزم؛ خزمەتگوزاریی داوطەلبان و خزمەتگوزاریی مرۆییی فراگیر بۆ کەمئەندامان تەنها لە هەندێک شوێن بەردەستن. کەمئەندامی ڕەنگە کاریگەری لە هەر تەمەن و گواستنەوەیەک هەبێت. گواستنەوە، نەگونجانی شوێنەکان، تاوانبارکردن، بەربەستی پەیوەندی، تێچوو، نەبوونی بەڵگە و سنووری ڕەگەزی ڕەنگە دەستگەیشتن بە خوێندن، کار، چاودێری و پاراستن بوەستێنن. لە توێژینەوە بەردەستەکاندا هیچ ماف یان گەرەنتیی نیشتمانیی یەکسان بۆ پاڵپشتی و چاودێری بەڵگەدار نییە؛ بۆیە گونجاندنی گونجاو و خزمەتگوزاریی ناوخۆ پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی تاکەکەسی هەیە. ئاوارەیی، گەڕانەوە، وشکەساڵی، بومەلەرزە، نا‌ئاساییی پەیوەندیدار بە ململا‌نێ، هەژاری و کەمی خواردن یان داهات ڕەنگە خوێندن، کار، هاوسەرگیری، چاودێری و یەکگرتوویی خێزان بوەستێنن. UNHCR نزیکەی 2.9 ملیۆن گەڕانەوە لە 2025 ڕاپۆرت کرد، لەوانەش گەڕانەوەی بەزۆر. منداڵ و گەنجانی گەڕاوە ڕەنگە بەڵگە، سەرپەنا، دەستگەیشتن بە قوتابخانە، کار یان تۆڕی ناوخۆیان نەبێت. پشتگیریی کرداری ڕەنگە بەدواداچوون و یەکگرتنەوەی خێزان، ڕەوانەکردنی پاراستن، سەرپەنا، بەردەوامیی خوێندن، بەڵگەی مەدەنی و یارمەتیی ژیان لە ڕێگەی بەڕێوەبەرایەتیی کۆچبەران و گەڕاوەکان، ئاژانسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان یان ڕێکخراوە ناحکومییە مۆڵەتپێدراوەکان بگرێتەوە. دەستگەیشتن بە بەرنامە، بودجە و ناوچە بەندە؛ پیرانی ناوخۆ، شورا و کەسایەتییە ئایینییەکان ڕەنگە دەستگەیشتن یان پشتگیری ئاسان بکەن، بەڵام هەمان ماف یان کاریگەریی یاساییی پاراستن و دادپەروەریی فەرمییان نییە.