افغانستون دَ تاریخ

کشاورزی و ماندگار آبادی‌ئون افغانستونِ ناحیه‌ئون دَ ۶۰۰۰ سالِ پیش‌تر پیدا بَبؤ. مِسین دوره دَ، شمال دَ شهری فرهنگ رشد کِرده؛ تپه فولولِ تاریخ تقریباً ۲۲۰۰ پیش از میلاد نهادنه. لاجورد و دیگر خام مواد بازرگانی راه‌ئون وسه همسایه ناحیه‌ئون برئن. باختر و BMAC زمینه‌ئون نشون دِن که نخستین پیشرفت چند مرکز داشته. باستانی زمان دَ، گوناگون افغانستون ناحیه‌ئون هخامنشی‌ئونِ نفوذِ حوزه دَ، اسکندر لشکرکشیِ پس ۳۲۸ پیش از میلاد دور و بر پیدا بؤ قلمروئون دَ، سلوکی جهان دَ و یونانی-باختری پادشاهی دَ قرار داشته. موریایی، هند-یونانی، سَکایی و اشکانی حکومت‌ئونِ ره با کوشانی شاهنشاهی، میلادی یکم تا سوم سده، ارتباط باختر، گندهارا، کابل و هلمندِ ناحیه‌ئون وصل کِرده. بودایی‌گری، زرتشتی‌گری و دیگر پرستش‌ئون تاریخی گواهی دارنه. ۷-م سده دَ عربی فتوحاتِ شروع جه، اسلامی حکومت‌ئون پیدا بَبؤ. اسلام‌پذیری چندین سده طول بکِشسته و ناحیه به ناحیه فرق داشته. سامانی، غزنوی و غوری، غزنی، هرات، بلخ و کابل موندنِ مرکزئون شکل دائه. سلجوقی، خوارزمشاهی، مغول و تیموری فرمانروا بعدتر سیاسی و فرهنگی پیوندئون عوض کِردنه. ۱۳-م سده دَ مغول حمله و تیموری مرکز چون هرات نشون دِن که ناحیه‌ای قدرت‌محور اغلب امروزِ کشور مرزئونِ بیرون بؤ. نخستین نوین دوره دَ، مغول، صفوی و ازبک فرمانروا گوناگون افغانستون ناحیه‌ئون سر رقابت کِردنه. میرویس هوتکِ شورش هوتک دودمان ره پدید بیارد که ۱۷۰۹ تا ۱۷۳۸ بمانده. احمدشاه درانی ۱۷۴۷ تا ۱۷۷۲ فرمانروایی کِرده و امروزِ افغانستونِ بیرون تا دراز بؤ امپراتوریِ بنیان نهادنه. پس ای دوره ره نوین ملت-دولتِ خطی پیدابؤن حساب کردن آسان نیه. نوین دولت‌شکل‌گیری، مرکزگرایی، مرز سیاست و خشونت همراه داشته. سه جنگ انگلیس-افغان ۱۸۳۹ تا ۱۸۴۲، ۱۸۷۸ تا ۱۸۸۰ و ۱۹۱۹ دَ بؤ. عبدالرحمن خان ۱۸۸۰ تا ۱۹۰۱ فرمانروایی کِرده و مرکزی حکومت نیرومندتر کِرده، هم‌زمان مرز و نشانه‌گذاری دوباره سامان بگرفته. خط دیورندِ ۱۸۹۳ تا امروز مورد اختلافه. امان‌الله خان ۱۹۱۹ استقلال بگرفته و اصلاحات آغاز کِرده. پادشاهی ۱۹۷۳ تا بمانده؛ داوود جمهوری تا ۱۹۷۸ِ ثور انقلاب دَ دنباله بؤ. نزدیک تاریخ، خلق دموکراتیک حزبِ حکومت و دموکراتیک جمهوری، ۱۹۷۹ جه شوروی مداخله، ۱۹۸۹ شوروی عقب‌نشینی، مجاهدین درگیر نزاع، ۱۹۹۲ نجیب‌الله حکومتِ فروپاشی و ۱۹۹۰-ئونِ داخلی جنگ ره دربرگیره. طالبان ۱۹۹۶ سپتامبر کابل بگرفتن و ۲۰۰۱ تا فرمانروایی کِردنه. آمریکا ره‌بری نظامی عملیاتِ ۲۰۰۱ اکتبر ۷ دَ شروعِ پس، ۲۰۰۱ نوامبر ۱۳ کابل افتاده. بن انتقالِ ترتیبات، ۲۰۰۴ قانون اساسیِ ره جمهوری اسلامی پدید بیارد؛ ای تا ۲۰۲۱ بمانده. ۲۰۲۱ آگوست ۱۵ دَ حکومت فروپاشی کِرده و طالبان کابل بگرفتن. کوتاه وختِ دَ همه کشور ره کنترل کِردنه و از ای پس واقعی فرمانروایی کِردنه. مسلح مخالفت، ISIL-KP، آوارگی، غیرنظامی آسیب، آرشیوئونِ از دست رَفتن، زنان و دخترا حقوقِ محدودیت و اقتصادی و انسانی پیامدئون، امروزِ تاریخی پیشرفتِ بخشی‌ان. ۱۹۷۸ تا ۲۰۲۱ دوره ره جنگ سرد، نیابتی جنگ، انقلاب، داخلی جنگ یا دولت و جامعه درگیری تعبیر کردن، سرش نظرئون فرق داره. افغانستون دَ تاریخی پژوهش فارسی و دری، پشتو، عربی، ترکی، یونانی و چینی منبع‌ئون، هم‌چنین استعماری و بین‌المللی آرشیوئون کارگیره. تاریخ‌نامه، سند، سکه، باستان‌شناسی، معماری و شفاهی تاریخ هم‌دیگر ره کامل کِننه. هر منبعِ برای منشأ، تاریخ‌گذاری، ترجمه، دیدگاه و شاید سیاسی خواست‌ئون وارسی بایستی. افغانستان مرکز کابل پوهنتون (ACKU) و افغانستون ملی آرشیوئون (National Archives of Afghanistan) مهم مرجع‌ئون‌ان؛ اولی دیجیتالی فهرست هم دسترسی آسان کِرده. اما آرشیو و تاریخی جا دسترسی، نهاد، حکومت، ولایت، امنیت وضع، زبان، جنسیت و پژوهش پروژه‌ته وابسته. کتبی اجازه لازم بؤن ممکنه؛ سراسر کشورِ یکنواخت هزینه یا مهلت وجود نداره. منبع و شیءئون نگهداری، شفاهی تاریخِ رضایت، و بی‌اجازه حفاری، برداشتن و صادرکردنِ ممنوعه قانون رعایت بایستی. کابل، قندهار، هرات، بلخ یا مزار، بامیان، ننگرهار، بدخشان، هلمند و غور هر کدومِ خود تاریخی مسیر دارنه. بامیان بودایی و اسلامی تاریخی لایه‌ئون وصل کِرده؛ طالبانِ ۲۰۰۱ دَ دو بودا تندیسِ ویرانی، هم نزدیک تاریخِ رویداد و هم بین‌المللی فرهنگی میراث نگهداریِ نمونه‌یه. تاریخی گفته‌ئون بایستی ناحیه‌ای پیشرفت، سیاسی فرمانروایی، زنده سنت‌ئون و هنر و بنا نگهداری ره از هم جدا کِنن.