خواړه په افغانستان کې

غنم د افغانستان تر ټولو مهمه بنسټیزه غذا ده او عموماً د نان یا ډوډۍ په بڼه خوړل کېږي؛ وریجې، جوار، وربشې، سبزي، مېوه، مغز لرونکي توکي، لبنیات، غوښه او هګۍ نور خواړه برابروي. عام خواړه پلو یا قابلي پلو (وریجې، غوښه، ګازرې او ممیز)، قورمه (خوراک)، منتو، آشک، بولاني، کباب، شوروا، شوله (نرمه وریژه)، فرني، شېر برنج، چای (شنه یا تور) او دوغ دي. ترکیبونه او مواد د سیمې او موسم له مخې توپیر کوي. د جوارو ډوډۍ په ځانګړي ډول د ختیځ او سوېلي افغانستان له هغو سیمو سره تړاو لري چې جوار پکې کرل کېږي؛ وریجې په ښارونو او هغو کورنیو کې ډېرې عامې دي چې د پېرود وس یې زیات وي. هرات، بغلان، کندز، ننګرهار او لغمان د وریجو د تولید لپاره، بامیان د کچالو پر بنسټ د ژوندانه د سرچینو لپاره، او د کندهار ارغنداب سیمه د انارو لپاره پېژندل کېږي. دا بېلګې د ټول هېواد یو شان خواړه نه ښيي. د کورنۍ په یوه عادي ډوډۍ کې ښايي د غنمو ډوډۍ له شوروا یا قورمې سره وي. د وریجو خواړه ډېری سرچینو ته اړتیا لري؛ سیمه‌ییز ترکیبونه هغه مهال بدلېږي چې مواد ګران یا نایابه شي. بازارونه، د چای‌خانې، رستورانتونه او د سړک د غاړې پلورونکي له کوره بهر خواړه برابروي، په ځانګړي ډول په ښارونو کې. بیې او پاکوالی د ځای او پلورونکي له مخې ډېر توپیر کوي، او په ټول هېواد کې د رستورانتونو د بیو یو باوري نوملړ نشته. چای او ګډ خواړه د مېلمه‌پالنې برخه هم ده، خو دا دود د وس او لاسرسي توپیرونه نه له منځه وړي. د خوړو رسمي سیستم د عامې روغتیا وزارت، د افغانستان د خوړو او درملو ادارې، د کرنې، اوبو لګولو او مالدارۍ وزارت، او د ملي کوډکس کمېټې څخه جوړ دی. همغږي او معیارونه لا هم د جوړېدو په حال کې دي. مصرفوونکي د خوندي، پاکو، حلالو او د مناسب کیفیت لرونکو خوړو حق لري. وارد شوي خواړه باید د رسمي جواز لرونکو لارو داخل شي؛ ناقانونه واردات ضبط یا له منځه وړل کېدای شي او قانوني سزاوې هم لرلای شي. په کور یا خوراکي کاروبار کې لاسونه او اوبه پاکې وکاروئ، خام او پخې شوې غذا سره جلا وساتئ، خواړه لږ تر لږه تر ۷۰°C پورې ښه وپوخوئ، سړه غذا تر ۵°C لاندې او ګرمه غذا تر ۶۰°C پورته وساتئ. خامې شیدې، له یخچال پرته تیار خوراکونه او ناامنه خام خواړه ډېر خطر لري. د افغانستان د خوړو پر بنسټ د غذایي لارښوونو سپارښتنه دا ده چې د اوو خوړو ډلو ترمنځ ډول ډول خواړه وخوړل شي؛ پکې مېوې او سبزي، کم‌غوړ غوښه، چرګ، کب، هګۍ او لبنیات شامل دي، او د ډېرې بورې، خوږو مشروباتو، مالګې، غوړو او ډېر پروسس شویو خوړو محدودول هم سپارښتنه کېږي. د امکان په صورت کې، ماشومان باید په لومړیو شپږو میاشتو کې یوازې د مور شیدې وخوري، له شپږو میاشتو تکمیلي خواړه پیل کړي او تر ۲۴ میاشتو د مور شیدو ته دوام ورکړي. د ۶ تر ۲۳ میاشتو ماشومان هره ورځ لږ تر لږه د اتو خوړو ډلو له پنځو څخه خواړو ته اړتیا لري، څو لږ تر لږه د غذایي تنوع شرط پوره کړي. په ۲۰۲۵ کال کې اټکل کېده چې تر دوو کلونو کم عمره شاوخوا ۹۰ سلنه ماشومان د ماشومانو د خوړو په بې‌وزلۍ کې ژوند کوي، نږدې نیمایي یې په شدیده بې‌وزلۍ کې وو او نږدې ۳.۵ میلیونه واړه ماشومان له ضایع کېدو سره مخ وو. خوړو ته لاسرسی د کورنۍ په عاید، بازار ته په واټن، موسم، امنیت او هغو ناورینونو پورې تړلی دی چې واردات، حاصلات یا مالداري اغېزمنوي. د IPC یوې شننې اټکل وکړ چې د ۲۰۲۵ کال له نومبر څخه د ۲۰۲۶ کال تر مارچ پورې ۱۷.۴ میلیونه کسان د بحران کچې یا تر هغې لوړې حادې غذایي ناامنۍ سره مخ وو؛ د ۲۰۲۶ کال له اپرېل څخه تر سپټمبر پورې اړوند اټکل ۱۳.۸ میلیونه و. د ملګرو ملتونو ادارې، نادولتي سازمانونه او سیمه‌ییز شریکان ښايي خواړه، نغدې پیسې، کوپنونه یا تغذیوي ملاتړ ورکړي، خو مرسته د اړتیا، زیان‌مننې، ناورینونو، تمویل او سیمه‌ییزو شرایطو پورې تړلې ده او د هر فرد عمومي حق نه جوړوي. د ۲۰۲۵ تر ۲۰۲۸ کلونو د «First Foods Afghanistan» پروګرام په ټولو ۳۴ ولایتونو کې ۱.۷ میلیونه ماشومان په نښه کوي؛ له سیمه‌ییزو، کورنیو تولید شوو او غني شوو تکمیلي خوړو، سیمه‌ییز تولید او د مایکرو مغذي موادو له پوډرونو کار اخلي. د خوړو نړیوال پروګرام نغدي ملاتړ هلته کار کوي چې بازارونه فعال وي او کورنۍ د پېرود کافي وس ونه لري. د ۲۰۲۵ کال د غنمو حاصلات نږدې ۴.۵ میلیونه ټنه اټکل شوي، خو د ۲۰۲۵/۲۶ لپاره د غلو د وارداتو اړتیا نږدې ۳.۷ میلیونه ټنه اټکل شوې، چې تر ډېره د غنمو اوړه دي. د غنمو د اوړو پرچون بیې د ۲۰۲۵ کال تر نومبر پورې د تېر کال په پرتله لوړې وې، او د سیمې، میاشتې او موسم له مخې ډېر توپیر یې درلود. ژمني غنم عموماً د نومبر تر میاشتې کرل کېږي، په داسې حال کې چې د پسرلي او دوبي فصلونه د فصل او سیمې له مخې شاوخوا له مارچ یا مې څخه پیلېږي. وچکالي، لږ اورښت، د واورې د ویلې کېدو کمښت، تودوخه، پر ځمکنیو اوبو فشار، دښتې کېدل او د اوبو لګولو ضایعات پر فصلونو او مالدارۍ اغېز کوي. شمالي، شمال لوېدیځې او شمال ختیځې سیمې په ځانګړي ډول د وچکالۍ او د اوبو لګولو له شرایطو اغېزمنېږي. د کانالونو رغونه، د اوبو راټولول، د سېلاب مخنیوي بندونه، د اقلیم سره برابر تخمونه او اوبه‌لګونه، د څارویو ساتنه، د فصلونو ډولونه زیاتول او غوره زېرمه کول غذایي خوندیتوب پیاوړی کولای شي. دودیزه له حاصلاتو وروسته ضایعات لا هم ډېر دي؛ د پالیسۍ یوه اټکل د غلو د له حاصلاتو وروسته ضایعات شاوخوا ۱۵ سلنه ښودلي دي.