Afg‘onistondagi ofatlar

Afg‘onistonda eng ko‘p uchraydigan xavflar qatoriga suv toshqinlari va to‘satdan keladigan toshqinlar, zilzilalar, qurg‘oqchilik, ko‘chkilar, qor ko‘chkilari, jazirama va qattiq sovuq, kuchli qor yoki yomg‘ir, momaqaldiroq, chang va kuchli shamollar kiradi. Shahar yoki ish joylaridagi yong‘inlar ham ko‘p odam va muhim inshootlarga xavf tug‘dirishi mumkin. Zilzila xavfi Hindukushda hamda sharqiy va shimoli-sharqiy hududlarda ayniqsa yuqori. Daryolar, tik suv yig‘iladigan havzalar va olis tog‘ yo‘laklari u yerda suv toshqini, ko‘chki va qor ko‘chkisi xavfini oshiradi. Qurg‘oqchilik qishloq xo‘jaligi, yaylovlar va suv ta’minotiga ayniqsa katta bosim qiladi. Afg‘onistonning tabiiy ofatlarni boshqarish milliy idorasi (Afghanistan National Disaster Management Authority), ya’ni ANDMA, tabiiy ofatlarni boshqarishni milliy va viloyat darajasida muvofiqlashtiradi. Uning vazifalariga xavf xaritalari, aholini xabardor qilish, profilaktik qurilish va mahalliy jamoalarni mustahkamlash kiradi. Barcha 34 viloyatda xavf ostidagi jami 4 970 ta joy qayd etilgan. 1403-moliya yilida, ya’ni 2024–2025-yillarda 18 ta profilaktika loyihasi rejalashtirilgan; ulardan oltitasi yakunlangan. Bular orasida tayanch devorlari, gabionlar, suv yig‘ish havzalari, drenaj kanallari, quvurlar hamda ko‘prik va yo‘llardagi choralar bor. Afg‘oniston meteorologiya boshqarmasi (Afghanistan Meteorological Department), ya’ni AMD, yomg‘ir, momaqaldiroq, to‘satdan keladigan suv toshqini, shamol va chang haqida ogohlantirishlar beradi. Ma’lumotlar internet, radio, televideniye va ijtimoiy tarmoqlar orqali tarqatiladi, ammo hamma chekka qishloqlarga ishonchli yetib bormaydi. 2026-yil dekabrgacha davom etadigan qo‘shma dastur suv toshqinlarini prognoz qilish, qurg‘oqchilikni kuzatish, raqamli ob-havo va xavf ma’lumotlari hamda ta’sirga asoslangan ogohlantirishlarni yaxshilaydi. Uy xo‘jaliklari mahalliy ogohlantirishlarga amal qilishi, daryo qirg‘oqlari va toshqin o‘zanlaridan uzoq turishi hamda transport yoki aloqa yo‘llari uzilib qolsa qanday bog‘lanishini oldindan belgilashi kerak. Hodisa yuz berganda, aholi yoki mahalliy idoralar bu haqda xabar beradi. ANDMA va viloyat idoralari qidiruv-qutqaruv, jarohatlanganlarni tashish, zararni va ehtiyojlarni tezkor baholash, zarar ko‘rganlarni ro‘yxatga olish hamda yordamni safarbar qilishni muvofiqlashtiradi. Afg‘oniston Qizil Yarim Oy jamiyati, Xalqaro Qizil Xoch qo‘mitasi va boshqa yordam tashkilotlari qutqaruv, tibbiy yo‘llanma, suv yordami va to‘silib qolgan yo‘llarni ochishda amaliy rol o‘ynaydi. Viloyat qo‘mitalari va mahalliy idoralar muayyan hodisa uchun evakuatsiya buyurishi mumkin. Mavjud ma’lumotlarda 112 ga o‘xshash, butun mamlakat bo‘yicha yagona fuqarolik favqulodda raqami, standart evakuatsiya xaritalari tizimi yoki standartlashtirilgan shoshilinch boshpanalar milliy tarmog‘i hujjatlashtirilmagan. Chekka joylarda yo‘llarning to‘silib qolishi, tibbiy yordamning cheklanganligi, ob-havo muammolari va aloqa uzilishi ko‘p uchraydi; havo transporti faqat kirish imkoniyati va xavfsizlik vaziyati yo‘l qo‘yganda mumkin. Yordam olish uchun ANDMA yoki viloyat hokimiga rasmiy ariza berish, yoxud gumanitar tashkilotlar va ularning hamkorlariga murojaat qilish mumkin. Tekshiruvdan keyin bevosita moddiy yordam, tarqatma yordam yoki profilaktika loyihalari amalga oshishi mumkin. Gumanitar tashkilotlar baholangan ehtiyoj va mavjud resurslarga qarab pul, oziq-ovqat, boshpana va suv yordamini taqdim etadi. UNHCR boshpana yordami uchun shoshilinch ehtiyoj va yerga egalik isboti, mahalliy rozilik olingan munitsipal yoki jamoat joyi, foydalanish huquqi yoxud ko‘zga ko‘rinadigan bino shikastlari muhim bo‘lishi mumkin. Oziq-ovqat yordami UNHCR mas’uliyatiga kirmaydi; vaziyatga qarab bu Jahon oziq-ovqat dasturining vazifasi hisoblanadi. Pul yoki yordam olishga umumiy avtomatik huquq tasdiqlanmagan. Zarar ko‘rganlar baholashni so‘rashi mumkin, ammo foydalanish imkoniyati va yordam ko‘lami baholash, resurslar, donor mablag‘i va mas’ul idoralar qarorlariga bog‘liq. Shoshilinch yordam imkon qadar tez boshlanadi, lekin xavfsizlik, ob-havo, yo‘llar va resurslar yetishmasligi sabab kechikishi mumkin. Yordam xizmatlari ko‘pincha bir necha kundan bir necha haftagacha davom etadi, qayta qurish esa oylar yoki yillar oladi. Dastlabki yordamdan so‘ng zarar va yo‘qotishlar baholanib, uy-joy, suv va sanitariya, qishloq xo‘jaligi, chorva, sug‘orish, tirikchilik manbalari, transport, energetika va jamoat muassasalari bo‘yicha choralar ko‘riladi. Tayanch devorlari va chidamliroq boshpanalar kelajakdagi hodisalar ta’sirini kamaytirishi mumkin. Moliyalashtirish katta cheklov bo‘lib qolmoqda: 2025-yilda sharqda sodir bo‘lgan zilziladan keyingi reja uchun sentabrdan dekabrgacha 139,6 million AQSh dollari budjet qilingan; ehtiyojmand deb 498 800 kishi hisoblangan. 2025-yilgi Gumanitar javob rejasi 2,42 milliard AQSh dollarini talab qilgan, ammo hisobot paytida atigi 912,9 million dollar olingan edi. Mavjud zarar ma’lumotlari xavf ko‘lamini ko‘rsatadi. Jahon bankiga ko‘ra, 1980-yildan beri tabiiy xavflar to‘qqiz million kishiga ta’sir ko‘rsatgan va 20 000 dan ortiq kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. 2024-yilgi toshqinlar 32 viloyatda 119 160 dan ortiq kishiga ta’sir ko‘rsatdi, 6 800 dan ortiq uyni shikastladi yoki vayron qildi va kamida 225 kishining o‘limiga olib keldi. 2025-yil 31-avgustda sharqda yuz bergan 6,0 magnitudali zilzilada 2 200 dan ortiq kishi halok bo‘ldi, 3 600 kishi jarohatlandi va taxminan 6 800 uy vayron bo‘ldi. Dolzarb ma’lumot uchun AMDning ochiq ogohlantirish sahifasi, mahalliy idoralar va ANDMAning viloyat idorasini tekshiring. ANDMA markaziy aloqa ma’lumotlari sifatida +93 (0) 0202527375 va info@andma.gov.af raqamlarini ko‘rsatadi.