ژیانی هاوبەش لە ئەفغانستان

لە ئەفغانستاندا هیچ سیستەمێکی تاکی نیشتمانیی مەدەنی یان گەڕەکی نییە بۆ بەڕێوەبردنی ژیانی ڕۆژانەی هاوبەش. نووسینگەکانی پارێزگا و ناحیە، گەورەکانی ناوخۆ، زانایانی ئایینی، شۆراکانی عولەما (Ulema shuras) و گرووپە نافەرمییە نوێنەرایەتییەکانی کۆمەڵگا لەگەڵ دەسەڵاتدارانی دوفاکتۆ کار دەکەن. ئەنجومەنەکانی گەشەپێدانی کۆمەڵگا، کە بە CDC ناسراون، لە 2024 وەک ڕێکخراوی فەرمیی کۆمەڵگا هەڵوەشێنرانەوە؛ ڕەنگە هەندێک ئەرکی هاوشێوە لە ڕێگەی گرووپە نافەرمییەکانەوە بەردەوام بن، بەڵام ئەم گرووپانە دەسەڵاتی گشتیی سەربەخۆیان نییە. دەستگەیشتنی کردەیی بە پاڵپشتی بە شوێن، دامەزراوەی پەیوەندیدار و کەسی داواکاری پاڵپشتییەکەوە وابەستەیە. ژنان، ئاوارە ناوخۆییەکان، گەڕاوەکان، کەمینەکان، گەنجان، خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان و خێزانە لاوازەکان ڕووبەڕووی بەربەستی زیاتر دەبنەوە. بەرنامەکانی هەموو کۆمەڵگا ڕەنگە کۆمەڵگا میواندارەکان و گەڕاوەکان لە پاراستن، بەڵگەنامە، خزمەتگوزاریی کۆمەڵایەتی، ژێرخانی کۆمەڵگا و بەشداری بگرنەوە، بەڵام مافی گشتیی نیشتمانی دروست ناکەن. یاسای 2024ی بڵاوکردنەوەی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە، کە بە یاسای PVPV ناسراوە، لە ڕێگەی لیژنە پارێزگاییەکانەوە لە 28 لە 34 پارێزگا جێبەجێ دەکرێت. نزیکەی 3,300 پشکنەر دەسەڵاتی فراوانی هەڵسەنگاندنیان هەیە، لەوانە دەستبەسەرکردن و دەستبەسەرداگرتن. جێبەجێکردن کاریگەری لە جووڵەی گشتی، جلوبەرگ، جیاکردنەوەی ڕەگەزەکان و دەستگەیشتن بە شوێنە گشتییەکان دەکات. ڕێساکانی ژنان پەیوەندی بە حیجابەوە هەیە، لەوانە داپۆشینی ڕووخسار لە دەرەوەی ماڵ، مەحرەم بۆ گەشت و گواستنەوەی گشتی، و سنووردارکردنی شوێنە گشتییەکان. پیاوانیش ڕەنگە بەهۆی ڕیش، شێوازی قژ و بەشداری لە نوێژی بەکۆمەڵەوە ڕووبەڕووی ڕێسا ببنەوە. جێبەجێکردن بە پێی پارێزگا و ناحیە جیاوازە؛ لە حاڵەتە بەڵگەدارەکانی 2026 لە هەراتدا پشکنینی چادەر و دەستگیرکردن هەبوو. ناکۆکییە ڕۆژانەکان ڕەنگە پەیوەندییان بە پەیوەندیی خێزانی، زەوی یان ئاوەوە هەبێت. گەورەکان، زانایانی ئایینی و دەسەڵاتدارانی دوفاکتۆ بە گشتی ئەم ناکۆکییانە ناوبژیوانی دەکەن، لە کاتێکدا دادگاکان و دامەزراوەکانی دادپەروەریی دوفاکتۆ ڕێگای فەرمی دابین دەکەن کە چوارچێوەی یاسایی و دەستگەیشتنی کردەیییان ڕوون نییە. دەستگەیشتنی ڕاستەوخۆی ژنان بە چارەسەرکردنی ناکۆکی بە تایبەتی سنووردارە: ڕاوێژێکی دێسەمبەری 2025 دەستگەیشتنی فەرمی بۆ 14%ی ژنان بەراورد بە 53%ی پیاوان تۆمار کرد، و هەمان جیاوازی لە دەستگەیشتنی نافەرمییشدا هەبوو. حاڵەتەکانی توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەز و پاراستن پێویستیان بە ڕێڕەوی تایبەتی پاراستن هەیە و نابێت بە سادەیی بخرێنە ناو ناوبژیوانیی ئاسایی کۆمەڵگا. بۆشایی مەدەنی بچووکتر دەبێتەوە و هیچ پلاتفۆرمێکی دامەزراوەیی هەمیشەیی بۆ گفتوگۆی سیاسی لەگەڵ کۆمەڵگای مەدەنی دامەزراو نییە. یوناما لە نێوان 26ی ژانویە و 9ی ئەپریلی 2026دا 80 چالاکیی گەیاندنی زانیاری لەگەڵ کۆمەڵگای مەدەنی، گەورەکانی هۆز، ڕۆژنامەنووسان، بازرگانان و چالاکوانانی ژن ڕاپۆرت کرد، لەوانە 19 کۆبوونەوەی گەنجان لە 10 پارێزگا. خۆپیشاندان و ڕەخنەی گشتی ڕەنگە مەترسیی دەستبەسەرکردن یان توندوتیژییان لەگەڵ بێت. ئەفغانستان هەروەها هاوتایەکی نیشتمانیی بەڵگەدار بۆ مافە فەرمییەکانی هاوژیانی، خزمەتگوزاریی ناوبژیوانیی گەڕەک یان پلاتفۆرمە دیجیتاڵییەکانی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگا نییە. پاڵپشتیی کۆمەڵگا لە بری ئەوە پەیوەندی بە ڕێککەوتنەکانی کۆمەڵگای میواندار، یارمەتیی گەڕاوە و ئاوارە ناوخۆییەکان، پەناگە، بابەتەکانی زەوی و خانووبەرە و موڵک، مەترسیی دەرکردن و دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییەوە هەیە. بەکارهێنانی ئینتەرنێت لە 2024دا 16.1% بوو، لە کاتێکدا ژمارەی بەشدارییەکانی باندی فراوانی مۆبایل 60.1 بەرامبەر بە هەر 100 دانیشتوو، خاوەندارێتیی تەلەفۆنی مۆبایل 48.4%، داپۆشینی لانیکەم 3G بە ڕێژەی 71% و داپۆشینی LTE/WiMAX بە ڕێژەی 37.3% بوو. ڕاوەستاندنی نیشتمانیی تەلەکۆم و ئینتەرنێت لە 29ی سێپتەمبەر تا 1ی ئۆکتۆبەری 2025 زانیاری، یارمەتیی فریاکەوتن، دەستگەیشتن بە پزیشکی و گواستنەوەی پارەی ناو خێزانەکانی تێکدا. سنووردارکردن، سانسۆر و مەترسییەکانی ڕۆژنامەنووسان هەروەها بەشداریی دیجیتاڵی سنووردار دەکەن و متمانەی شکایتکردن لە ئۆنلاین کەم دەکەنەوە. ئەفغانستان پابەندە بە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤ، بەڵام ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سنووردارکردنی بەرچاوی مامەڵەی یەکسان، ئازادیی دەربڕین، کۆبوونەوە، ئازادیی ئایین و دەستگەیشتن بە دادپەروەری باس دەکەن. بۆیە مافە فەرمییەکان دەستگەیشتنی کردەیی بە شوێنە گشتییەکان، خزمەتگوزاری یان چارەسەرەکان مسۆگەر ناکەن.