هونەر لە ئەفغانستان

کاری هونەری لە ئەفغانستان بە شێوەی جیاواز ئەنجام دەدرێت. ژێرخانی فەرمی وەزارەتی زانیاری و کەلتوور و وەزارەتی لاوەکی کەلتوور و هونەر، گەلەری نیشتمانیی Milli Negaristan، مۆزەخانەی نیشتمانی ئەفغانستان، ناوەندی Ghulam Mohammad Maimanagi بۆ فێرکاری هونەر، بەشی هونەرە جوانەکانی زانکۆی کابول و بەرنامەکانی تەلارسازی لە زانکۆی کابول و زانکۆی پۆلیتەکنیکی کابول دەگرێتەوە. ئەکادیمی و گەلەری تایبەت، کارگەی کۆمەڵایەتی، فێربوونی ناوماڵ و تۆڕە ئۆنلاینەکان یان تۆڕەکانی دەرەوە ئەم هەڵبژاردانە زیاد دەکەن. سیستەمی تۆمارکردنی هونەرمەندان، نوێنەرایەتیی پیشەیی سەربەخۆ، بودجەی حکومی یان دەستگەیشتنی گشتیی تەواو بۆ هونەر لە سەرانسەری وڵات بە بەڵگە پشتڕاست نەکراوەتەوە. لە هونەری بینراودا، چالاکییە بەڵگەدارەکان وێنەکێشان، هونەری مینیاتۆر، خەتخۆشی، پەیکەرتاشی، دیزاین و خەیاطی دەگرنەوە. لە 2025دا ناوەندی Maimanagi ڕایگەیاند زیاتر لە 700 بەشداربووی تۆمارکراو و 148 دەرچووی هەبووە و خولەکانی خۆڕایی پێشکەش کردووە؛ بەڵام پێویستە وەرگرتن و بەردەستبوونی ئێستا هەر جار لە دامەزراوەکە بپشکنرێت. گەلەری نیشتمانی چالاک مایەوە و بەشداری لە پێشانگایەکی 2025دا کرد کە هاوکاریی نێوان ئێران و ئەفغانستانی پیشان دەدا. پێشانگای هونەر و وێنەگرتن لە کابول لە 24ی شوبات تا 2ی ئاداری 2025 بەڕێوەچوو و شێوازی پێشکەشکردنی بەپێی داواکارییە پەیوەندیدارەکان گۆڕا. ژنان و کچان لە فێربوون، جوڵە، کار، دەنگی گشتی و بەشداریی تێکەڵدا ڕووبەڕووی بەربەستی زۆرتر دەبنەوە. میوزیک مێژوویەکی کەلتووریی دامەزراوی هەیە، لەوانەش ڕەباب (rabab) و پیشەسازییەکەی. لە 2024دا یونسکۆ دروستکردن و لێدانی ڕەبابی خستە لیستی نوێنەرایەتیی میراتی کەلتووریی ناماددیی مرۆڤایەتی. بەڵام لە 2021ەوە میوزیکی گشتی و پێشکەشکردنی میوزیک بە توندی سنووردار کراون؛ یوناما جێبەجێکردنی قەدەغەی میوزیکی لە شوێنە میدیاییەکاندا ڕاپۆرت کردووە. ئامێرەکان ڕەنگە دەستبەسەر بکرێن و پێشکەشکردنەکان ڕەنگە ببنە هۆی دەستبەسەرکردن یان سزای تر. پەیمانگای نیشتمانیی میوزیکی ئەفغانستان دوای گواستنەوە بۆ پورتوگال لە دەرەوە کار دەکات؛ بۆیە خزمەتگوزارییە فێرکاری و پێشکەشکردنەکانی خزمەتگوزارییەکی ناوخۆیی لە ئەفغانستان نین. شیعر، پەخشان، نەریتە زارەکییەکان، کتێبخانە و بڵاوکراوە بە زمانەکانی دری و پشتۆ شێوە گرنگەکانی دەربڕینی ئەدەبین. بۆ بڵاوکردنەوە، بەشی بڵاوکراوە و کتێبخانە گشتییەکانی وەزارەتی کەلتوور شوێنی پەیوەندیکردنی پەیوەندیدارن. ناوەڕۆک دەبێت لەگەڵ داواکارییە پەیوەندیدارەکانی شەریعەت (Sharia) و کەلتووری ئیسلامی بگونجێت؛ مۆڵەت، خۆسانسۆری و لێکدانەوەی ناوخۆیی ڕەنگە دەستگەیشتن دیاری بکەن. پێویستە یاسایەکی ڕاپۆرتکراو لە 2025 سەبارەت بە شیعر پێش بەکارهێنانی کرداری بە دەقی فەرمیی ئێستا بەراورد بکرێت. نووسەر و شاعیرە ژنان بەهۆی سنووردارکردنی فێربوون، جوڵە و بەشداریشەوە زیانیان پێدەگات. فیلم و هونەرە ئەداکارییەکان لە ئێستادا بەردەوامییەکی فەرمیی سەرانسەری وڵاتیان بە بەڵگە پشتڕاست نەکراوەتەوە. ڕێنماییەکی یازدە بەشیی بڵاوکراوە لە 2021، لەوانەش، مەبەستی قەدەغەکردنی میوزیک و فیلمی بەشداریی ژنان و پێداویستیی پێداچوونەوەی پێشوەختەی ناوەڕۆک هەیە. شانۆ، ئەکتەری و گۆرانیگوتنیش بە هەمان شێوە سنووردارن؛ لە 2023دا ڕاپۆرتێکی ڕاپۆرتەری تایبەتی نەتەوە یەکگرتووەکان دەستبەسەرکردنی بەڕێوەبەری شانۆیەکی هێرات و ئازادکردنی دوای 45 ڕۆژ تۆمار کرد. بۆیە بەرهەمهێنانی فیلمی سەربەخۆ، پیشاندانی گشتی و کاری ئازادی شانۆ مەترسیی یاسایی، ڕێکخستنی و کەسیی زۆریان هەیە. تەلارسازی کاتێک بە هونەر دادەنرێت کە دیزاین و کردەی جوانکاری لە ناوەڕاستدا بن. ڕێسا گشتییەکانی بیناسازی و پەسەندکردنی تەکنیکی، بەڵام، لە ژێر بەرپرسیارییەتیی جیاوازن. خوێندن لە بەشی تەلارسازیی زانکۆی کابول و زانکۆی پۆلیتەکنیکی کابول بەردەستە، بەڵام زانیاریی کرێ، وەرگرتن، دەستگەیشتنی پیشەیی، مۆڵەت و بەردەستبوونی ناوچەیی بە یەکسانی بڵاو ناکرێتەوە. دیزاین، کاری فەرش و ئاوریشم، خەیاطی، پیشەدەستی و بەرهەمهێنانی نەریتی بە فەرمی، تایبەتی یان نافەرمی فێردەکرێن؛ مەرجی فرۆشتن و هەناردەکردن بەپێی شوێن و بازاڕ دەگۆڕێت. یونسکۆ لەوانەش بەرهەمهێنانی ئاوریشم و مینیاتۆری Behzad وەک دەربڕینی کەلتووری تۆمار دەکات. یاسای مافی لەبەرگرتن وەبەرگرتنی وێنەگرتن وەک کاری پارێزراو لە یاسای مافی لەبەرگرتنی 2008دا ناودەبات. لە هەمان کاتدا وێنەگرتن یان فیلمکردنی زیندەوەران و پیشاندانی گشتیی وێنە ڕەنگە لە ژێر داواکارییەکانی ڕەوشتی گشتی و کۆنترۆڵی ناوەڕۆکدا سنووردار یان بە جیاوازی جێبەجێ بکرێت. بۆیە دەبێت مەترسییەکانی تایبەتمەندی، ئاسایش و دەستبەسەرکردن لەگەڵ مافی لەبەرگرتن لەبەرچاو بگیرێن. سیستەمی فێرکاریی گشتی، دامەزراوەی دابینکردنی بودجە، پێکهاتەی بازاڕ یان دامەزراوەیەکی هونەری دیجیتاڵی بەردەوام لە سەرانسەری وڵات بە دڵنیایی بەڵگەدار نییە؛ کاری تایبەت، دوورەوە یان لە دەرەوە ڕەنگە جێگرەوەیەکی کرداری بێت ئەگەر دەستگەیشتن و ئاسایش ڕێگە بدەن. مۆزەخانەی نیشتمانیی ئەفغانستان شتە کەلتوورییەکان کۆدەکاتەوە، تۆماریان دەکات، دەپارێزێت و پیشانیان دەدات. مۆزەخانە پارێزگاییەکان، مۆزەخانەی جووڵاو و یەکەکانی چاکسازی، وێنەگرتن، مۆزەناسی و نەتەوەپژووهی ئەم کارە تەواو دەکەن؛ بەرنامەکانی یونسکۆ و نەتەوە یەکگرتووەکانیش پشتگیریی پاراستنی میرات دەکەن. میراتی کەلتووریی ناماددیی بەڵگەدار لە ئەفغانستان مینیاتۆری Behzad لە 2025 و ڕەباب لە 2024 دەگرێتەوە. زانیاریی مێژوویی تەنها بۆ ڕوونکردنەوەی پاراستن و گەیاندنە؛ جێگای هەڵسەنگاندنی نوێی دەستگەیشتن و ئاسایش ناگرێتەوە. یاسای مافی لەبەرگرتن کتێب، شیعر، میوزیک، کاری ڤیدیۆیی و دەنگی، وێنەکێشان، دیزاین، پەیکەرتاشی، وێنەگرتن، پیشەدەستی، هونەری پیشەسازی، فۆلکلۆر و بەرنامەی کۆمپیوتەر ناودەبات. مافی دارایی و ئەخلاقی دابین دەکات و ڕێگە بە تۆمارکردنی کار لە وەزارەتی کەلتوور دەدات. بەڵام یاساکە پێش بەڕێوەبردنی دوفاکتۆی ئێستایە، بۆیە ناتوانرێت تۆمارکردنی ئێستا و جێبەجێکردنی کرداری بە دڵنیایی دابنرێت. یاسای بەرەوپێشبردنی چاکە و ڕێگریکردن لە خراپە (Law on the Promotion of Virtue and Prevention of Vice)ی 21ی ئابی 2024، لەوانەش بڵاوکراوە و ناوەڕۆکی میدیایی قەدەغە دەکات کە بەپێی لێکدانەوەی فەرمی دژ بە شەریعەت بێت، سووکایەتی بە موسڵمانان بکات یان وێنەی زیندەوەر تێدا بێت. بۆ جێبەجێکردن لە 28 لە 34 پارێزگا کۆمیتە و نزیکەی 3,300 پشکنەر ڕاپۆرت کراون؛ بەپێی لێکدانەوە، پێشێلکاری ڕەنگە تا سێ مانگ زیندانی، زیانی موڵک یان سزای تر لێبکەوێتەوە. جێبەجێکردن لە ناوچەکاندا جیاوازە، بەڵام مەترسی بۆ ناوەڕۆکی بێ مۆڵەت یان ناپەسەندکراو بەرزە. خشتەی کرێی سەرانسەری وڵات یان کاتی یەکسانی پرۆسە بۆ خوێندن، پێشانگا، بودجە، تۆمارکردنی مافی لەبەرگرتن یان دەستگەیشتن بە مۆزەخانە بە باوەڕپێکراوی بڵاو نەکراوەتەوە. تێچووی تایبەت بەپێی دامەزراوە، کەرەستە، شوێن و قەبارە دەگۆڕێت؛ پێشانگا پلانی تایبەتی ڕووداوەکەی هەیە. پێشکەشکردنی بۆ ژنان، گروپی داخراو، فێرکردنی ناوماڵ، هونەری بینراوی گونجاو، پیشەدەستیی نەریتی، کاری دیجیتاڵی دوورەوە و دامەزراوەکانی ئەفغانستانی دەرەوە ڕەنگە لە کردەدا بەکاربهێنرێت، بەڵام بەردەستبوونیان واتای سەلامەتیی یاسایی نییە. زانیارییەکان دۆخی 4ی ئەیلوولی 2026 دەردەخەن و پێویستە لەگەڵ دامەزراوە بەرپرسیارەکە یان لە ناوخۆدا دووبارە بپشکنرێن، چونکە داواکارییەکان ڕەنگە بگۆڕێن.