ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿਖਲਾਈ

ਰਸਮੀ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਅਤੇ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਅਥਾਰਟੀ (TVET-A) ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਰੂਪ ਹਨ: ਜਮਾਤ 1 ਤੋਂ 12 ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ, ਜਮਾਤ 13 ਅਤੇ 14 ਲਈ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜਮਾਤ 10 ਤੋਂ 12 ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਜਮਾਤ 10 ਤੋਂ 14 ਲਈ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਸਾਰੇ 34 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ 231 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸੀ। ਆਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਕੰਮ, ਉਸਾਰੀ, ਇੰਜਣ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ, ਮਕੈਨੀਕਲ ਅਤੇ ਧਾਤ ਦਾ ਕੰਮ, ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ, ਵਪਾਰ, ਦਰਜ਼ੀ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕਿੱਤੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਰਸਮੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਪਕਰਣਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਖੇਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। 2024 ਵਿੱਚ 357 ਸਰਕਾਰੀ TVET ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਿੱਜੀ TVET ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 65,891 ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਦਰਜ ਸਨ: 65,175 ਮਰਦ ਅਤੇ 716 ਔਰਤਾਂ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ 12,012 ਮਰਦ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਕੋਈ ਔਰਤ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਧਿਆਪਕ ਅਮਲੇ ਵਿੱਚ 2,645 ਮਰਦ ਅਤੇ 467 ਔਰਤਾਂ ਸਨ; ਹਰ ਅਧਿਆਪਕ ਪਿੱਛੇ ਲਗਭਗ 21 ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਸਨ। 2019 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟੀ ਹੈ। ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਗਰੋਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਮੌਕੇ ਕੁੜੀਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਔਖੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ NGO ਅਤੇ UNICEF ਦੇ ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਕੋਰਸ ਅਜੇ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰ ਭਾਈਚਾਰੇ-ਅਧਾਰਿਤ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ, ਪਰ ਇਹ ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੋਰਸਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੰਤਰਾਲਾ (MOLSA) ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਰਸਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕਸਾਰ ਨਾ ਕੀਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 2023 ਵਿੱਚ 83,402 ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ, ਜਦਕਿ 2019 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 13,319 ਸੀ। 2023/24 ਲਈ MOLSA ਦੀਆਂ 74,738 ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਲ-ਏ-ਚਰਖੀ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ 514 ਸਾਬਕਾ ਵਰਤੋਂਕਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। TVET-A ਨੇ ਹੋਰ 8,150 ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਦਮਤਾ ਦੇ 100 ਕੋਰਸ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਆਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਲਾਈ, ਗਲੀਚਾ ਬੁਣਨਾ, ਉੱਨ ਕੱਤਣਾ, ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ, ਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ, ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਪਾਲਣ, ਤਰਖਾਣ ਦਾ ਕੰਮ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪਲੰਬਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਮਲੀ ਹੁਨਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕੋਰਸ ਅਕਸਰ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ, ਛੋਟਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਜਾਂ ਆਮ ਜੀਵਨ-ਹੁਨਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਣਉਪਚਾਰਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ-ਚੇਲਾ ਸਿਖਲਾਈ (Ostad-Shagerdi) ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਹਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਧੇ ਅਮਲੀ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਆਦ, ਮਿਹਨਤਾਨਾ, ਇਮਤਿਹਾਨ, ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ, ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਇਕਸਾਰ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਪਰ ਰਸਮੀ ਮਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਰਸਮੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਲੋੜਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਜਮਾਤ 13 ਤੋਂ ਉੱਪਰ TVET ਦੇ ਪੱਧਰਾਂ ਲਈ TVET-A ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਯੋਜਨਾ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਚੋਣ ਮਾਪਦੰਡ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਕੋਰਸ ਅਕਸਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲੋਕਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਚੋਣ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧਤਾ ਸਥਾਨਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਪੱਧਰ ਦੀ ਇਕਸਾਰ ਫੀਸ-ਸੂਚੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ, NGO ਅਤੇ ਦਾਨੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸਬਸਿਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ, ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ, ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿੱਟਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫੰਡ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਜਾਂ ਦਾਨੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਮੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਅੰਤ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੈਰ-ਰਸਮੀ ਕੋਰਸ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਜਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ MOLSA ਸੂਬਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਔਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿੱਟਾਂ ਦੇਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਣਉਪਚਾਰਿਕ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ, ਮਿਆਰੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਜਾਂ ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ TVET-A ਦੀ 1403 ਤੋਂ 1407 ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਮਾਨਤਾ, ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ, ਸਰਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਆਬਾਦੀ, ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਕਾਰਨ ਵੋਕੇਸ਼ਨਲ ਹੁਨਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਣਢੁੱਕਵੇਂ ਪਾਠਕ੍ਰਮ, ਮਾਲਕਾਂ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟਾਂ ਲਈ ਘੱਟ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।